Xavfsizlik: parol, firibgarlik va virus - Kompyuter savodxonligi

Kompyuter xavfsizligi murakkab texnik mavzu emas. Hujumlarning aksariyati texnik zaiflikdan emas, odamning ishonchidan foydalanadi.

Bu bo'limda o'rganadigan narsalaringiz sizni jiddiy zarardan saqlaydi.

Parol nega muhim #

Parol - hisobingizning kaliti. Lekin bitta hisob buzilsa, ko'pincha qolganlari ham buziladi.

Saytlar buziladi - bu sizga bog'liq emas; parolni takrorlash esa sizga bog'liq

Kuchli parol - uzunlik hal qiladi #

Parolni topishga urinish - bu barcha mumkin bo'lgan variantlarni sinash. Demak variant qancha ko'p bo'lsa, shuncha yaxshi.

Parol	Variantlar soni
8 ta kichik harf	208 827 064 576
8 ta harf, raqam va katta harf aralash	218 340 105 584 896
12 ta kichik harf	95 428 956 661 682 176

Diqqat qiling: 12 ta oddiy kichik harfdan iborat parol, 8 ta aralash belgili paroldan 437 barobar ko'proq variant beradi.

Va u ancha oson eslab qolinadi.

Uzun, lekin eslab qoladigan parol

"Murakkab" parol qiyin emas - uzun parol kerak. Eng oson usul - to'rt-besh tasodifiy so'zni birlashtirish:

Natija

qovun-daftar-shamol-yetti

Bu parol 24 belgidan iborat, yozish oson va yodda qoladi. 5000 so'zli lug'atdan tanlangan beshta tasodifiy so'z 8 belgili aralash paroldan o'n minglab barobar ko'p variant beradi.

Muhim shart - so'zlar tasodifiy bo'lsin. "men-sizni-yaxshi-ko'raman" kabi mashhur ibora yaramaydi: hujumchilar bunday iboralar ro'yxatini allaqachon sinab ko'radi.

Bu parollarni ishlatmang

Har yili tarqaladigan parollar ro'yxatida doim bir xil narsalar bo'ladi:

123456, password, qwerty, parol, 12345678, admin, iloveyou, 111111

Shu qatorga quyidagilar ham kiradi va ular O'zbekistonda juda keng tarqalgan:

tug'ilgan sana - ijtimoiy tarmoqdan osongina bilinadi;
telefon raqami;
ism va tug'ilgan yil: husanboy1999;
mashina raqami.

Bu ma'lumotlarning hammasi siz haqingizda ochiq internetda bor.

Parol menejeri #

"Har bir saytga alohida uzun parol" - qanday eslab qolish mumkin? Eslab qolish shart emas.

Parol menejeri - barcha parollarni shifrlab saqlaydigan dastur. Siz faqat bitta asosiy parolni yodlaysiz, qolganini u o'zi to'ldiradi.

Vosita	Xususiyati
Brauzerning o'zi (Chrome, Edge, Firefox)	Bepul, oldindan bor, boshlash uchun yetarli
Bitwarden	Bepul, ochiq kodli, hamma qurilmada ishlaydi
KeePass	Bepul, fayl sifatida kompyuterda saqlanadi

Qo'shimcha foyda: parol menejeri soxta saytni ham fosh qiladi. U parolni faqat aynan o'zi saqlagan manzilda taklif qiladi. Soxta saytda maydonlar bo'sh qolsa - bu ogohlantirish.

Bitta shart bor

Parol menejeridagi asosiy parol juda kuchli bo'lishi va faqat yodingizda turishi kerak. Uni hech qayerga yozmang va hech kimga aytmang.

Uni unutsangiz, hech kim tiklab bera olmaydi - bu aynan xavfsizlik uchun shunday qilingan.

Ikki bosqichli tasdiqlash #

Bu parolga qo'shimcha ikkinchi qadam: paroldan keyin telefoningizga kelgan kodni yoki ilovadagi raqamni kiritasiz.

Ahamiyati katta: parolingiz o'g'irlansa ham, telefoningiz hujumchida bo'lmagani uchun u kira olmaydi.

Usul	Ishonchliligi
SMS kod	Yaxshi, lekin SIM karta almashtirilishi mumkin
Ilova (Google Authenticator, Authy)	Yaxshiroq - internet ham shart emas
Apparat kalit	Eng ishonchli, lekin kam ishlatiladi

Birinchi navbatda pochtangizda yoqing. Pochta - barcha boshqa hisoblarning kaliti: parolni tiklash havolasi aynan unga keladi.

Firibgarlikning keng tarqalgan usullari #

Telegramdagi kod so'rash

O'zbekistonda eng ko'p uchraydigan firibgarlik.

Qanday ishlaydi: tanishingizning Telegram hisobi o'g'irlanadi. Undan sizga xabar keladi: "Menga ovoz bering / men ro'yxatdan o'ta olmayapman, telefoningizga kod keldi, shuni yuboring".

Aslida o'sha paytda firibgar sizning hisobingizga kirishga urinadi va Telegram sizga tasdiqlash kodini yuboradi. Kodni bersangiz - hisobingiz o'sha zahoti qo'ldan ketadi va keyin sizning nomingizdan do'stlaringizga xuddi shu xabar yuboriladi.

Qoida: telefoningizga kelgan kodni hech kimga aytmang - hatto eng yaqin tanishingizga ham. Hech bir haqiqiy xizmat kodni so'ramaydi.

Agar tanishingizdan shunday xabar kelsa, unga qo'ng'iroq qiling - ehtimol uning hisobi o'g'irlangan va bundan xabari yo'q.

Soxta bank SMS va qo'ng'iroqlari

SMS varianti: "Kartangizdan 1 500 000 so'm yechildi. Siz emasmi? Darhol qo'ng'iroq qiling: +998..."

Siz qo'rquvdan qo'ng'iroq qilasiz. "Bank xodimi" muammoni hal qilish uchun karta raqami, amal qilish muddati va SMS kodini so'raydi.

Qoida: haqiqiy bank hech qachon karta raqamini, CVV kodini yoki SMS kodni so'ramaydi. Ular allaqachon sizning ma'lumotlaringizga ega.

SMS dagi raqamga qo'ng'iroq qilmang - kartaning orqasidagi rasmiy raqamga yoki bank ilovasidagi raqamga qo'ng'iroq qiling.

"Sizga pul o'tkazdim, qaytarib bering"

Telefoningizga "hisobingizga 500 000 so'm tushdi" degan soxta SMS keladi. Keyin qo'ng'iroq qilib "xato o'tkazib yuboribman, qaytaring" deb so'rashadi.

Hech qanday pul kelmagan - SMS soxta. Siz o'z pulingizni yuborasiz.

Qoida: har qanday pul harakatini faqat bank ilovasidan yoki bankomatdan tekshiring. SMS ni hech qachon dalil deb qabul qilmang - uni yuborish juda oson.

Firibgarlik turi	Asosiy belgisi
Soxta sayt (fishing)	Manzil o'xshash, lekin boshqa domen
"Yutuq" xabari	Siz qatnashmagan lotereyada yutgansiz
"Ish taklifi"	Oldindan pul to'lash talab qilinadi
Soxta do'kon	Narx bozordan keskin past, oldindan to'lov
"Qarindoshingiz baxtsiz hodisaga uchradi"	Shoshiltirish va his-tuyg'uga urg'u

Firibgarlikning umumiy belgisi - shoshiltirish

Deyarli barcha firibgarlikda bitta umumiy narsa bor: sizni o'ylashga vaqt bermaydi.

"Hoziroq", "24 soat ichida", "aks holda hisobingiz bloklanadi", "faqat bugun".

Chunki o'ylab ko'rgan odam aldanmaydi.

Universal yechim: shoshiltirilsangiz - to'xtang. Trubkani qo'ying, xatni yoping va bir necha daqiqadan keyin tashkilotning o'zi bilan rasmiy raqam orqali bog'laning.

Haqiqiy muammo bo'lsa, u 10 daqiqada yo'qolmaydi.

Virus va zararli dasturlar #

Tur	Nima qiladi
Virus	Boshqa fayllarga yuqadi, tarqaladi
Shifrlovchi (ransomware)	Fayllarni qulflab, pul talab qiladi
Josus (spyware)	Yozganlaringizni va parollarni yuboradi
Reklama (adware)	Brauzerga reklama qo'yadi, qidiruvni o'zgartiradi
Mayner	Kompyuteringizni birovga ishlatadi - u qiziydi va sekinlashadi

Windows Defender - Windows'ga qurilgan antivirus. Oddiy foydalanuvchi uchun u to'liq yetarli va qo'shimcha antivirus sotib olish shart emas.

Antivirus hamma narsadan himoya qilmaydi

Antivirus ma'lum zararli dasturlarni taniydi. Lekin u:

sizni o'z qo'lingiz bilan parol berishdan saqlay olmaydi;
soxta saytga ma'lumot kiritishingizga to'sqinlik qila olmaydi;
kodni firibgarga yuborishingizni to'xtata olmaydi.

Hujumlarning aksariyati aynan shu yo'l bilan amalga oshiriladi. Shuning uchun eng kuchli himoya - antivirus emas, o'ylab ish qilish.

Kundalik xavfsizlik odatlari #

Odat	Nega
Windows'ni yangilab turing	Zaifliklar tuzatiladi
Pochtada ikki bosqichli tasdiqlashni yoqing	Eng muhim hisob
Har bir hisobga alohida parol	Bitta buzilsa, qolgani saqlanadi
Stoldan turganda `Win + L`	Hech kim tegmaydi
Kengaytmalarni ko'rsating	Soxta fayl fosh bo'ladi
Kodni hech kimga aytmang	Eng ko'p uchraydigan hujum
Begona fleshkani ulamang	Zararli dastur o'zi ishga tushishi mumkin
Umumiy kompyuterda hisobdan chiqing	Keyingi odam sizning hisobingizga kiradi

Umumiy kompyuterda ishlash

Maktab, internet-kafe yoki kutubxona kompyuterida:

Yashirin rejimda ishlang (Ctrl + Shift + N);
Parolni saqlashni taklif qilsa - rad eting;
Ish tugagach hisobdan chiqing (Sign out), shunchaki oynani yopish yetarli emas;
Yuklagan fayllaringizni o'chiring.

Iloji bo'lsa, umumiy kompyuterda bank va davlat xizmatlariga umuman kirmang.

Amaliy topshiriq

O'zingizning eng muhim uchta hisobingizni yozing.
Ularda bir xil parol ishlatilayotganini tekshiring.
Pochtangizga uzun va yangi parol o'rnating.
Pochtada ikki bosqichli tasdiqlashni yoqing.
To'rt tasodifiy so'zdan parol tuzib ko'ring.
Brauzeringizdagi saqlangan parollar ro'yxatini oching va ko'rib chiqing.
Telegramdan kod so'rash firibgarligini o'z so'zingiz bilan tushuntiring.
Bank kartangiz orqasidagi rasmiy raqamni telefoningizga saqlang.
Windows Defender ishlayotganini tekshiring.
Yaqinlaringizga kod so'rash firibgarligi haqida aytib bering.

Xulosa #

Bitta parolni takrorlash - bitta sayt buzilganda hamma hisobni yo'qotish demak.
Uzunlik murakkablikdan muhimroq: 12 ta kichik harf 8 ta aralash belgidan 437 barobar ko'p variant beradi.
Parol menejeri barcha parollarni eslab turadi va soxta saytni fosh qiladi.
Ikki bosqichli tasdiqlashni birinchi navbatda pochtada yoqing.
Telefoningizga kelgan kodni hech kimga aytmang - hatto tanishingizga ham.
Haqiqiy bank karta raqamini va SMS kodni so'ramaydi.
Firibgarlikning umumiy belgisi - shoshiltirish; shoshiltirilsangiz to'xtang.
Windows Defender oddiy foydalanuvchi uchun yetarli, lekin u o'ylab ish qilishning o'rnini bosmaydi.

Keyingi bo'limda onlayn davlat xizmatlari va to'lovlarni ko'ramiz.