Internet qanday ishlaydi - Kompyuter savodxonligi

Internet - dunyodagi millionlab kompyuterni bir-biriga ulagan tarmoq. U sehr emas: siz sayt manzilini yozganingizda aniq bir ketma-ketlik sodir bo'ladi.

Bu ketma-ketlikni bilish keyingi ikki bo'limni - qidiruv va pochtani - ancha tushunarli qiladi. Xavfsizlik uchun ham zarur.

Sayt ochganda nima bo'ladi #

Har safar sayt ochganingizda shu besh qadam bajariladi

IP manzil va domen #

Internetdagi har bir qurilmaning raqamli manzili bor - unga IP manzil deyiladi. Masalan 93.184.216.34.

Raqamlarni yodlash qiyin, shuning uchun odamlar uchun domen nomlari o'ylab topilgan: edu.softromeda.com.

DNS - shu ikkisini bog'laydigan tizim. U internetning telefon kitobi: nomni berasiz, raqamni qaytaradi.

"Internet ishlamayapti" ning ko'p uchraydigan sababi

Ba'zan internet ishlaydi, lekin saytlar ochilmaydi. Bu odatda DNS muammosi bo'ladi - ya'ni telefon kitobi javob bermayapti.

Buni tekshirish oson: agar Telegram ishlayotgan bo'lsa-yu, saytlar ochilmasa - aloqa bor, muammo DNS'da.

19-bo'limda buni qanday tuzatishni ko'rsatamiz.

Veb manzilni o'qish #

Manzilni to'g'ri o'qiy bilish - internetdagi asosiy xavfsizlik ko'nikmasi.

Domen nomi - manzilning eng muhim qismi

Domen o'ngdan chapga o'qiladi. Oxirgi ikki qism kimga tegishli ekanini ko'rsatadi.

Manzil	Sayt kimniki
`edu.softromeda.com`	softromeda.com
`mail.google.com`	google.com
`google.com.firibgar.ru`	firibgar.ru - Google emas!
`my.gov.uz`	gov.uz - davlat sayti

Firibgarlikning eng keng tarqalgan usuli

Oxirgi qatorga diqqat qiling. google.com.firibgar.ru manzilida "google.com" bor, lekin sayt firibgar.ru ga tegishli.

Qoida: domen oxirgi nuqtadan oldingi ikki qism. Qolgani chapga istalgancha yozilishi mumkin.

Yana bir usul - harflarni almashtirish: gmai1.com (l o'rniga bir), paypa1.com, rnicrosoft.com (m o'rniga rn). Tez qarasangiz farqlanmaydi.

Shuning uchun pochtadagi havolalarni bosmang. Bank yoki xizmat saytini o'zingiz brauzerga yozib kiring. 17-bo'limda bu mavzuni to'liq ochamiz.

Domen oxirlari #

Oxiri	Ma'nosi
`.uz`	O'zbekiston
`.com`	Tijorat (dunyo bo'ylab)
`.org`	Tashkilot
`.edu`	Ta'lim muassasasi
`.gov.uz`	O'zbekiston davlat organi
`.ru`, `.kz`, `.tr`	Rossiya, Qozog'iston, Turkiya

HTTPS va qulf belgisi #

Manzil boshidagi qulf aloqa shifrlanganini bildiradi. Ya'ni siz yuborgan parol yoki karta raqamini yo'lda hech kim o'qiy olmaydi.

Qulf "sayt ishonchli" degani emas

Bu juda muhim va ko'p chalkashtiriladi.

Qulf faqat bitta narsani kafolatlaydi: ma'lumot yo'lda shifrlangan. U saytning halolligi haqida hech narsa demaydi.

Firibgar sayt ham bemalol qulf o'rnatishi mumkin - bu bepul va bir necha daqiqada bajariladi. Bugungi kunda firibgar saytlarning aksariyatida qulf bor.

Ya'ni: qulf yo'q bo'lsa - parol kiritmang, aniq xavfli. Qulf bor bo'lsa - hali ham domen nomini tekshiring.

Wi-Fi va mobil internet #

	Wi-Fi	Mobil internet
Manba	Uydagi router	Telefon operatori
Radius	Bir necha xona	Aloqa bor joyda
Tezlik	Odatda tezroq	Joyga bog'liq
Narx	Oylik to'lov, cheksiz	Trafik bo'yicha
Qurilma soni	Ko'p qurilma birga	Odatda bitta

Wi-Fi sekin ishlasa

Tezlikka eng ko'p ta'sir qiladigan narsa - router bilan orangizdagi devorlar.

Routerni uyning markaziga va balandroq joyga qo'ying;
Metall shkaf ichiga yoki muzlatgich yoniga qo'ymang;
Mikroto'lqinli pech Wi-Fi bilan bir chastotada ishlaydi - uzoqroq turing;
Router 3-4 yildan oshgan bo'lsa, yangisi sezilarli farq beradi.

Ochiq Wi-Fi tarmoqlari

Kafe, aeroport va mehmonxonadagi parolsiz Wi-Fi tarmoqlarida bank ilovasiga kirmang va karta ma'lumotini kiritmang.

Bunday tarmoqda boshqa odam sizning trafigingizni kuzatishi mumkin. Bundan ham xavflisi - firibgar o'zi "Free_WiFi" nomli tarmoq ochib, unga ulanganlarning hammasini kuzatishi mumkin.

Zarur bo'lsa mobil internetdan foydalaning - u ancha xavfsiz.

Brauzer va internet - bir narsa emas #

Ko'pchilik bularni aralashtiradi:

Internet - kompyuterlarni bog'laydigan tarmoq;
Veb (World Wide Web) - internet ustida ishlaydigan saytlar tizimi;
Brauzer - saytlarni ko'rsatadigan dastur.

Telegram va bank ilovasi ham internetdan foydalanadi, lekin brauzerdan emas. Ya'ni internet - yo'l, brauzer - shu yo'lda yuradigan mashinalardan biri.

Amaliy topshiriq

Brauzeringizda biror sayt ochib, manzil qatoridagi qulfni toping.
edu.softromeda.com manzilini qismlarga ajrating.
Quyidagi manzil kimga tegishli ekanini ayting: bank.uz.login-tekshir.com.
Uchta sayt manzilini yozib, domen oxirlarini aniqlang.
Uyingizdagi routerni toping va qayerda turganini baholang.
Telefoningizda Wi-Fi va mobil internetni navbat bilan yoqib ko'ring.
DNS nima qilishini bir jumlada tushuntiring.
Qulf belgisi nimani kafolatlamasligini yozing.
Internet, veb va brauzer farqini uch qatorda yozing.
Ochiq Wi-Fi'da nima qilmaslik kerakligini sanang.

Xulosa #

Sayt ochilishi besh qadamdan iborat: brauzer → router → provayder → DNS → server.
Har bir qurilmaning IP manzili bor; DNS domen nomini shu raqamga aylantiradi.
Domen - manzilning oxirgi nuqtadan oldingi ikki qismi; qolgani aldash uchun ishlatilishi mumkin.
HTTPS qulfi shifrlashni kafolatlaydi, saytning halolligini emas.
Qulf yo'q bo'lsa parol kiritmang, bor bo'lsa ham domenni tekshiring.
Ochiq Wi-Fi'da bank va to'lov ishlarini qilmang.
Internet - tarmoq, brauzer - shunchaki dastur.

Keyingi bo'limda brauzerdan samarali foydalanishni va to'g'ri qidirishni o'rganamiz.