5-bo‘lim
Dasturlar va operatsion tizimlar
Operatsion tizim nima qiladi, Windows, macOS, Linux va Android farqi, dastur turlari, litsenziyalar va qaroqchi dasturning haqiqiy narxi.
Ushbu bo‘lim mundarijasi
Kompyuterning temir qismini ko'rdik. Endi ikkinchi yarmi - dasturiy ta'minot (software). Temir hech narsa qila olmaydi, dasturlar unga nima qilishni aytadi.
Ikki qavat #
Operatsion tizim (OT) - kompyuter yonganda birinchi ishga tushadigan dastur. U qolgan hamma narsani boshqaradi: fayllarni saqlaydi, dasturlar orasida xotirani bo'ladi, printer va Wi-Fi bilan gaplashadi.
Siz Word'da "Save" bosganingizda, Word diskka o'zi yozmaydi. U operatsion tizimdan so'raydi - OT esa huquqni tekshirib, joyni topib, diskka yozadi.
Asosiy operatsion tizimlar #
| OT | Qayerda | Narx | Kimga |
|---|---|---|---|
| Windows | Ko'pchilik stol va noutbuk | Pullik (odatda qurilma bilan) | Eng keng tarqalgan, hamma dastur bor |
| macOS | Faqat Apple kompyuterlarida | Qurilma narxiga kiritilgan | Dizayn va video ishi |
| Linux | Kompyuter va serverlar | Bepul | Serverlar, dasturchilar, eski kompyuterlar |
| Android | Telefon va planshetlar | Bepul (Linux asosida) | Eng ko'p telefon |
| iOS | iPhone va iPad | Qurilma narxiga kiritilgan | Apple telefonlari |
Bu darslikda Windows misolida ishlaymiz, chunki O'zbekistondagi maktab va idoralarda deyarli hammasi Windows.
Telefoningizdagi Android - Linux yadrosi ustiga qurilgan. Ya'ni dunyodagi eng ko'p ishlatiladigan operatsion tizim aslida Linux.
Serverlarning aksariyati ham Linux'da ishlaydi. Bu saytni ko'rsatib turgan server ham.
Windows versiyalari #
| Versiya | Chiqqan yili | Holati |
|---|---|---|
| Windows 7 | 2009 | Qo'llab-quvvatlash tugagan - xavfli |
| Windows 8 / 8.1 | 2012 | Qo'llab-quvvatlash tugagan |
| Windows 10 | 2015 | Qo'llab-quvvatlash tugadi |
| Windows 11 | 2021 | Hozirgi versiya |
"Qo'llab-quvvatlash tugagan" degani, Microsoft endi xavfsizlik yangilanishlarini chiqarmaydi.
Yangi zaiflik topilsa, u tuzatilmaydi. Virus yozuvchilar aynan shunday kompyuterlarni qidiradi, chunki ularga kirish oson va ular ko'p.
Agar hali Windows 7 ishlatayotgan bo'lsangiz - bu birinchi navbatda hal qilish kerak bo'lgan masala. Eski kompyuterda Windows 11 ishlamasa, yengil Linux tizimini o'rnatish bepul va xavfsiz yechim bo'ladi.
Dastur turlari #
| Tur | Misollar | Vazifa |
|---|---|---|
| Matn muharriri | Word, LibreOffice Writer, Google Docs | Hujjat yozish |
| Jadval dasturi | Excel, LibreOffice Calc, Google Sheets | Hisob-kitob, jurnal |
| Taqdimot | PowerPoint, Impress, Google Slides | Slaydlar |
| Brauzer | Chrome, Firefox, Edge | Internet |
| Pochta | Outlook, Gmail | Elektron xat |
| Arxivator | 7-Zip, WinRAR | Fayllarni siqish |
| PDF o'quvchi | Acrobat Reader, brauzer | PDF ochish |
| Antivirus | Windows Defender | Himoya |
| Rasm tahriri | Paint, GIMP, Photoshop | Suratni tahrirlash |
| Muloqot | Telegram, Zoom | Yozishmalar, video dars |
Litsenziyalar - dastur qanday tarqatiladi #
| Tur | Ma'nosi | Misol |
|---|---|---|
| Tijoriy | Pul to'lanadi | Microsoft Office, Photoshop |
| Obuna | Oyiga yoki yiliga to'lanadi | Microsoft 365 |
| Bepul (freeware) | Tekin, lekin kodi yopiq | Chrome, Telegram |
| Ochiq kodli | Tekin, kodi ochiq, o'zgartirsa bo'ladi | LibreOffice, Firefox, Linux |
| Sinov versiyasi | Ma'lum muddat bepul | Ko'p dasturlarda 30 kun |
Ko'pchilik qaroqchi Office o'rnatadi, chunki "boshqa yo'l yo'q" deb o'ylaydi. Aslida bor:
| Pulli | Bepul muqobil |
|---|---|
| Microsoft Office | LibreOffice - to'liq bepul, docx va xlsx ochadi |
| Microsoft Office | Google Docs / Sheets - brauzerda, bepul |
| Photoshop | GIMP yoki Photopea |
| Acrobat Pro | PDF24 yoki brauzerning o'zi |
| WinRAR | 7-Zip - to'liq bepul |
Maktab va uy sharoiti uchun bu dasturlar to'liq yetarli.
"Krak" va "aktivator" fayllari internetdan bepul olinadi, lekin ular bepul emas.
Antivirusni o'chirishni talab qiladigan har qanday "aktivator" - o'z-o'zidan ogohlantirish. Bunday fayllar ichida ko'pincha:
- parol o'g'irlovchi - brauzerda saqlangan hamma parolni yuboradi;
- shifrlovchi virus - fayllaringizni qulflab, pul talab qiladi;
- maxfiy mayner - kompyuteringizni birovga ishlatadi, u sekinlashadi.
Bundan tashqari qaroqchi tizim yangilanish olmaydi, ya'ni doimiy zaif qoladi. Maktab yoki idorada esa bu yuridik javobgarlik ham.
Dasturni qayerdan o'rnatish kerak #
Bu xavfsizlikning eng muhim odatlaridan biri:
- Rasmiy saytdan. Dastur nomini qidirib, ishlab chiqaruvchining o'z saytiga kiring.
- Microsoft Store'dan. Windows'ning o'z do'koni - tekshirilgan.
- Telefon uchun - Play Store yoki App Store.
Hech qachon: "dastur yuklab olish" deb qidirib chiqqan tanish bo'lmagan saytlardan, Telegram kanallaridagi fayllardan yoki pochtaga kelgan ilovalardan o'rnatmang.
Bepul dasturlarning o'rnatuvchisi ko'pincha qo'shimcha keraksiz dastur taklif qiladi: brauzer paneli, "tozalagich", boshqa qidiruv tizimi.
Ular oldindan belgilangan bo'ladi. Har bir oynani o'qing va keraksiz katakchalardan belgini oling. Agar "Custom" yoki "Advanced" o'rnatish varianti bo'lsa, uni tanlang - u hamma qo'shimchalarni ko'rsatadi.
Yangilanishlar #
Yangilanish uch narsani beradi: xavfsizlik tuzatmalari, xatolarni bartaraf etish va yangi imkoniyatlar. Birinchisi eng muhimi.
Windows yangilanishini o'chirib qo'ymang. Agar u noqulay vaqtda ishga tushsa, Settings → Windows Update → Active hours orqali ish soatlaringizni ko'rsating - shunda yangilanish tunda bajariladi.
- Kompyuteringizda qaysi Windows versiyasi turganini aniqlang.
- Operatsion tizim va dastur farqini o'z so'zingiz bilan tushuntiring.
- Kompyuteringizda o'rnatilgan dasturlar ro'yxatini oching va ularni turlarga ajrating.
- Ishlatmaydigan uchta dasturni toping.
- Qaysi dasturlaringiz pulli, qaysilari bepul ekanini aniqlang.
- LibreOffice saytini toping va uning bepul ekaniga ishonch hosil qiling.
- Dastur o'rnatish uchun uchta ishonchli manbani yodingizdan sanang.
- "Aktivator" nega xavfli ekanini bir abzatsda yozing.
- Windows Update sozlamalarini oching va holatini ko'ring.
- Telefoningizdagi OT qaysi versiya ekanini bilib oling.
Xulosa #
- Operatsion tizim kompyuter yonganda birinchi ishga tushadi va qolgan hamma narsani boshqaradi.
- Dastur diskka o'zi yozmaydi - u OT dan so'raydi.
- Windows eng keng tarqalgan; Android va serverlar Linux asosida.
- Qo'llab-quvvatlashi tugagan Windows xavfsizlik yangilanishi olmaydi - bu jiddiy xavf.
- Deyarli har bir pulli dasturning bepul va qonuniy muqobili bor.
- Dastur faqat rasmiy sayt yoki do'kondan o'rnatiladi.
- O'rnatishda "Next" ni o'ylamay bosmang - keraksiz qo'shimchalar oldindan belgilangan bo'ladi.
Keyingi bo'limda Windows ish stolini ochib, har bir qismini o'rganamiz.
O‘qish tarixini saqlamoqchimisiz?
Tizimga kirsangiz, tugatgan bo‘limlaringiz saqlanadi va qoldirgan joyingizdan davom etasiz.
Xatolik topdingizmi?
Imlo xatosi, ishlamaydigan kod yoki noto‘g‘ri ma‘lumotni ko‘rsangiz - bizga xabar bering. Har bir xabar administrator tomonidan ko‘rib chiqiladi.