</> Softromeda Edu

7-bo‘lim

Fayl va papkalar

Fayl nima, kengaytma nimani anglatadi, papka daraxti va yo'l qanday o'qiladi, fayllarni nomlash tartibi, qidirish, savat va ZIP arxiv.

🕑 9 daqiqa o‘qish 📄 1 332 so‘z 👁 1 marta ko‘rilgan
Ushbu bo‘lim mundarijasi
  1. Fayl va papka
  2. Kengaytma - faylning turi
  3. Fayl menejeri (File Explorer)
  4. Fayllarni to'g'ri nomlash
  5. Papka tuzilmasi - amaliy namuna
  6. Asosiy amallar
  7. Qidirish
  8. Savat (Recycle Bin)
  9. ZIP arxiv - fayllarni siqish
  10. Xulosa

Bu darslikdagi eng muhim amaliy bo'lim. Kompyuterda ishlashda eng ko'p uchraydigan muammo bitta: "faylni qayerga saqlaganimni bilmayman".

Bu muammo hal qilinsa, kompyuter bilan ishlash butunlay boshqacha bo'lib qoladi.

Fayl va papka #

Fayl - diskda saqlangan bitta ma'lumot: hujjat, surat, video, dastur. Har bir faylning nomi va kengaytmasi bor.

Papka (folder) - fayllarni guruhlash uchun idish. Papka ichida boshqa papka bo'lishi mumkin - shunday qilib daraxt hosil bo'ladi.

Papka daraxti va faylning to'liq manzili C: - disk (eng yuqori daraja) Users Husanboy Documents Darslar 9-sinf-reja.docx To'liq yo'l: C:\Users\Husanboy\Documents\Darslar\9-sinf-reja.docx Uy manzili kabi C: = shahar Users = tuman Husanboy = mahalla Documents = ko'cha Darslar = uy raqami 9-sinf-reja.docx = xona Har bir qadam teskari chiziq bilan ajratiladi
Fayl yo'li - faylning kompyuterdagi to'liq manzili
Windows va boshqa tizimlar

Windows papkalarni teskari chiziq bilan ajratadi: C:\Users...

Linux, macOS va internet manzillari esa to'g'ri chiziq ishlatadi: /home/husanboy/... yoki https://edu.softromeda.com/darslik/...

Ikkalasi ham bir xil ma'noni bildiradi - shunchaki ikki xil an'ana.

Kengaytma - faylning turi #

Fayl nomining oxiridagi nuqtadan keyingi 2-4 harf kengaytma deb ataladi. Windows shu kengaytmaga qarab faylni qaysi dasturda ochishni biladi.

KengaytmaTuriQaysi dasturda ochiladi
.docxMatn hujjatiWord, LibreOffice Writer
.xlsxJadvalExcel, LibreOffice Calc
.pptxTaqdimotPowerPoint, Impress
.pdfO'zgarmas hujjatBrauzer, Acrobat Reader
.txtOddiy matnNotepad
.jpg .pngRasmRasm ko'ruvchi, brauzer
.mp3OvozMedia pleyer
.mp4VideoMedia pleyer
.zip .rarArxiv7-Zip, WinRAR
.exeDasturTo'g'ridan-to'g'ri ishga tushadi
Kengaytmani ko'rsatib qo'ying

Windows sukut bo'yicha kengaytmalarni yashiradi. Bu xavfsizlik nuqtai nazaridan yomon sozlama.

Pochtada hisobot.pdf deb ko'rinadigan fayl aslida hisobot.pdf.exe - ya'ni dastur bo'lishi mumkin. Kengaytma yashirilgani uchun siz uni PDF deb o'ylab bosasiz va virus o'rnatiladi.

Yoqish: Fayl menejerini oching → View → Show → File name extensions katakchasini belgilang.

Shundan keyin har bir faylning haqiqiy turi ko'rinadi. Bu bir marta qilinadigan, lekin uzoq muddat himoya qiladigan sozlama.

Fayl menejeri (File Explorer) #

Win + E bilan ochiladi. Bu kompyuterdagi fayllarni ko'rish va boshqarish oynasi.

Chap tomondagi bo'limNima
Quick accessTez-tez ochadigan papkalar
This PCBarcha disklar
DesktopIsh stolidagi fayllar
DocumentsHujjatlar uchun asosiy papka
DownloadsInternetdan yuklangan hamma narsa
PicturesRasmlar
Recycle BinSavat - o'chirilgan fayllar

Yuqoridagi manzil qatori hozir qaysi papkada turganingizni ko'rsatadi. Undagi har bir nomni bosib, o'sha darajaga qaytish mumkin.

Downloads papkasini oyiga bir marta tozalang

Internetdan yuklangan hamma narsa - hujjat, rasm, o'rnatuvchi fayl - shu papkaga tushadi va u yerda qoladi.

Ko'p kompyuterda bu papka o'nlab gigabayt joy egallaydi. U yerdagi o'rnatuvchi fayllar (.exe) dastur o'rnatilgandan keyin butunlay keraksiz - ularni bemalol o'chirish mumkin.

Fayllarni to'g'ri nomlash #

Bu oddiy ko'rinadi, lekin bir yildan keyin farqi juda katta bo'ladi.

YomonYaxshiNega
hujjat1.docx2026-09-hisobot-9a-sinf.docxNimaligi nomdan ko'rinadi
yangi papkaDarslar-2026Qidirish oson
oxirgi-versiya-2-final-final.docxreja-v3.docxTartibli
Hisobot 9"A" sinf.docxhisobot-9a-sinf.docxMaxsus belgisiz

Uchta qoida:

  1. Sanani boshiga qo'ying va 2026-09-11 ko'rinishida yozing. Shunda fayllar nom bo'yicha saralanganda avtomatik ravishda vaqt tartibida turadi.
  2. Bo'sh joy o'rniga chiziqcha ishlating. Bo'sh joy internetga yuklaganda va havola yuborganda muammo tug'diradi.
  3. Maxsus belgi ishlatmang. Quyidagi belgilar fayl nomida umuman ruxsat etilmaydi: \ / : * ? " < > |
Nega sana teskari yoziladi?

11-09-2026 ko'rinishida yozsangiz, kompyuter ularni saralaganda avval kunga qaraydi - natijada yanvar va sentyabr aralashib ketadi.

2026-09-11 ko'rinishida esa avval yil, keyin oy, keyin kun turadi - oddiy alifbo tartibi vaqt tartibiga to'liq mos keladi.

Bu xalqaro standart (ISO 8601) va u aynan shu maqsadda o'ylab topilgan.

Papka tuzilmasi - amaliy namuna #

O'qituvchi uchun ishlaydigan tuzilma:

Natija
Documents
   Darslar
      2026-2027-oquv-yili
         1-chorak
         2-chorak
      Taqdimotlar
   Jurnal
      9a-sinf.xlsx
      9b-sinf.xlsx
   Hisobotlar
   Shaxsiy

Qoida oddiy: har bir faylning aniq bitta joyi bo'lishi kerak. Yangi fayl saqlayotganda "bu qayerga tegishli?" degan savolga javob bo'lsa, tuzilma to'g'ri.

Asosiy amallar #

AmalQanday
OchishIkki marta bosish
Nomini o'zgartirishTanlab F2
Nusxa olishCtrl + C, keyin kerakli papkada Ctrl + V
Ko'chirishCtrl + X, keyin Ctrl + V
O'chirishDelete (savatga tushadi)
Bir nechtasini tanlashCtrl bosib turib bosish
Ketma-ket tanlashBirinchisini bosib, Shift bilan oxirgisini
Hammasini tanlashCtrl + A
Yangi papkaCtrl + Shift + N
Nusxa olish va ko'chirish farqi

Ctrl+C (nusxa) - fayl ikki joyda bo'ladi. Ctrl+X (kesish) - fayl faqat yangi joyga o'tadi.

Sudrab ko'chirishda Windows o'zi hal qiladi va bu chalkashlik tug'diradi: bir xil disk ichida sudrasangiz - ko'chadi, boshqa diskka sudrasangiz - nusxa olinadi.

Aniqlik kerak bo'lsa, sudramang - Ctrl+C yoki Ctrl+X ishlating.

Qidirish #

Faylni yo'qotdingizmi? Uch usul bor:

  1. Fayl menejeridagi qidiruv qatori (yuqori o'ngda) - shu papka va uning ichidagilarni qidiradi.
  2. Win + fayl nomi - butun kompyuterdan qidiradi.
  3. Saralash bo'yicha topish - papkada "Date modified" ustunini bosing, eng oxirgi o'zgargan fayllar tepaga chiqadi. Ish yo'qolganda bu eng tez usul.
Faylni saqlaganingizda qayerga tushganini ko'rish

Word yoki Excel'da fayl saqlaganingizdan keyin, uning qayerda turganini ko'rish uchun File → Info bo'limiga kiring - to'liq yo'l ko'rsatiladi.

Yoki sarlavha qatoridagi fayl nomini bosing - Word joylashuvni ko'rsatadi.

Savat (Recycle Bin) #

Delete bilan o'chirilgan fayl butunlay yo'qolmaydi - u savatga tushadi. Bu xavfsizlik to'ri.

  • Qaytarish: savatni oching, faylni toping, o'ng tugma → Restore. Fayl asl joyiga qaytadi.
  • Butunlay o'chirish: savatda o'ng tugma → Empty Recycle Bin.
Savatga tushmaydigan holatlar

Uch holatda fayl savatni chetlab o'tadi va qaytarib bo'lmaydi:

  1. Shift + Delete bilan o'chirsangiz;
  2. Flesh xotira yoki tashqi diskdan o'chirsangiz;
  3. Savat to'lib ketgan bo'lsa (eski fayllar avtomatik chiqib ketadi).

Shuning uchun flesh xotiradagi fayllarni o'chirishdan oldin ikki marta o'ylang. 16-bo'limdagi zaxira nusxa qoidasi aynan shuning uchun kerak.

ZIP arxiv - fayllarni siqish #

Bir nechta faylni bitta faylga jamlash va hajmini kamaytirish uchun ZIP ishlatiladi. Bu ayniqsa pochtaga ilova qilishda kerak.

Arxiv yaratish: fayllarni tanlang → o'ng tugma → Compress to ZIP file (Windows 11) yoki Send to → Compressed folder (Windows 10).

Ochish: ZIP faylga o'ng tugma → Extract All → papkani tanlang.

Fayl turiZIP qancha siqadi
Word, Excel, matnSezilarli darajada kamayadi
PDFOzgina kamayadi
JPG rasm, MP3, MP4Deyarli kamaymaydi
Nega rasm siqilmaydi?

JPG, MP3 va MP4 fayllari allaqachon siqilgan. Ularni yana siqish deyarli natija bermaydi.

Matn esa siqilmagan holda saqlanadi va unda takrorlanuvchi qismlar ko'p bo'ladi - shuning uchun u yaxshi siqiladi.

Ya'ni 20 ta suratni ZIP qilsangiz, hajmi deyarli o'zgarmaydi - lekin ularni bitta fayl sifatida yuborish baribir qulay.

Amaliy topshiriq
  1. Win + E bilan fayl menejerini oching.
  2. Kengaytmalarni ko'rsatishni yoqing (View → Show → File name extensions).
  3. Documents ichida o'zingizga mos papka tuzilmasini yarating.
  4. Bitta faylni yuqoridagi qoidalar bo'yicha qayta nomlang.
  5. Faylni bir papkadan boshqasiga nusxa oling, keyin ko'chiring - farqni ko'ring.
  6. Downloads papkasini oching va keraksiz o'rnatuvchi fayllarni o'chiring.
  7. Bitta faylni o'chirib, savatdan qaytaring.
  8. Uchta faylni tanlab, ZIP arxiv yarating va hajmini solishtiring.
  9. Kompyuteringizdan .xlsx bilan tugaydigan barcha fayllarni qidirib toping.
  10. Biror papkada "Date modified" bo'yicha saralab, oxirgi o'zgargan faylni toping.

Xulosa #

  • Fayl - bitta ma'lumot, papka - ularni guruhlash uchun idish.
  • Yo'l (path) - faylning to'liq manzili: C:\Users...\fayl.docx.
  • Kengaytma faylning turini bildiradi - uni ko'rsatishni yoqing, bu xavfsizlik masalasi.
  • Fayl nomiga sanani 2026-09-11 ko'rinishida qo'ying - saralash o'zi to'g'ri chiqadi.
  • Ctrl+C nusxa oladi, Ctrl+X ko'chiradi; sudrash esa noaniq.
  • Delete savatga tashlaydi, Shift + Delete butunlay o'chiradi.
  • Flesh xotiradan o'chirilgan fayl savatga tushmaydi.
  • ZIP matnni yaxshi siqadi, rasm va videoni deyarli siqmaydi.

Keyingi bo'limda klaviatura va sichqonchani to'g'ri ishlatishni, o'zbekcha harflarni yozishni o'rganamiz.

Xatolik topdingizmi?

Imlo xatosi, ishlamaydigan kod yoki noto‘g‘ri ma‘lumotni ko‘rsangiz - bizga xabar bering. Har bir xabar administrator tomonidan ko‘rib chiqiladi.