6. Funksiyalar¶

Funksiya — ma’lum bir vazifani bajaradigan, nom berilgan va kerak bo‘lganda qayta chaqirilishi mumkin bo‘lgan kod qismidir.

Masalan, bir xil salomlashish kodini bir necha marta yozish o‘rniga funksiya yaratamiz:

def salomlash():

    print(
        "Salom, Softromeda!"
    )

Funksiyani chaqirish:

salomlash()

Natija:

Salom, Softromeda!

Funksiya nima uchun kerak?¶

Funksiyalar quyidagi muammolarni hal qiladi:

Kod takrorlanishini kamaytirish
Kodni tartibli saqlash
Murakkab vazifalarni kichik qismlarga ajratish
Koddan qayta foydalanish
Dastur tuzilishini yaxshilash

Masalan, funksiyasiz:

ism = "Softromeda"

print(
    f"Salom, {ism}!"
)

ism = "Ali"

print(
    f"Salom, {ism}!"
)

Funksiya bilan:

def salomlash(ism):

    print(
        f"Salom, {ism}!"
    )


salomlash("Softromeda")
salomlash("Ali")

Funksiya yaratish¶

Python'da funksiya def kalit so‘zi bilan yaratiladi.

def salomlash():

    print(
        "Salom!"
    )

Umumiy ko‘rinishi:

def funksiya_nomi():

    bajariladigan_kod

Funksiya o‘z-o‘zidan ishlamaydi.

Uni chaqirish kerak:

salomlash()

Funksiya nomlash¶

Funksiya nomlari odatda snake_case uslubida yoziladi:

def foydalanuvchini_tekshirish():

    pass

def hisoblash():

    pass

def ma_lumot_olish():

    pass

Funksiya nomi uning nima ish qilishini ifodalashi yaxshi.

Parametrlar¶

Funksiyaga tashqaridan ma’lumot berish uchun parametrlar ishlatiladi.

def salomlash(ism):

    print(
        f"Salom, {ism}!"
    )

Chaqirish:

salomlash(
    "Softromeda"
)

Natija:

Salom, Softromeda!

Bu yerda ism parametr hisoblanadi.

Bir nechta parametr¶

Funksiya bir nechta parametr qabul qilishi mumkin.

def foydalanuvchi_ma_lumoti(
    ism,
    yosh
):

    print(
        f"Ism: {ism}"
    )

    print(
        f"Yosh: {yosh}"
    )

Chaqirish:

foydalanuvchi_ma_lumoti(
    "Softromeda",
    25
)

Natija:

Ism: Softromeda
Yosh: 25

Argument va parametr¶

Quyidagi funksiya:

def salomlash(ism):

    print(
        f"Salom, {ism}!"
    )

Bu yerda:

ism → parametr

Funksiyani chaqirganda:

salomlash(
    "Softromeda"
)

bu yerda:

"Softromeda" → argument

`return`¶

Funksiya natijani tashqariga qaytarishi uchun return ishlatiladi.

def qoshish(
    birinchi_son,
    ikkinchi_son
):

    natija = (
        birinchi_son
        + ikkinchi_son
    )

    return natija

Natijani olish:

yigindi = qoshish(
    10,
    20
)

print(
    f"Yig‘indi: {yigindi}"
)

Natija:

Yig‘indi: 30

`return` va `print` farqi¶

print() qiymatni ekranga chiqaradi.

return esa qiymatni funksiya chaqirilgan joyga qaytaradi.

Masalan:

def print_yigindi(
    birinchi_son,
    ikkinchi_son
):

    print(
        birinchi_son
        + ikkinchi_son
    )

Bu funksiya faqat chiqaradi.

Boshqa funksiya:

def hisobla(
    birinchi_son,
    ikkinchi_son
):

    return (
        birinchi_son
        + ikkinchi_son
    )

Natijani o‘zgaruvchiga saqlash mumkin:

natija = hisobla(
    10,
    20
)

`return`dan keyingi kod¶

return bajarilgandan keyin funksiya darhol tugaydi.

def tekshir():

    print(
        "Birinchi xabar."
    )

    return

    print(
        "Ikkinchi xabar."
    )

Natija:

Birinchi xabar.

Ikkinchi print() bajarilmaydi.

Bir nechta qiymat qaytarish¶

Python'da funksiya bir nechta qiymatni tuple sifatida qaytarishi mumkin.

def hisobla(
    birinchi_son,
    ikkinchi_son
):

    yigindi = (
        birinchi_son
        + ikkinchi_son
    )

    ayirma = (
        birinchi_son
        - ikkinchi_son
    )

    return (
        yigindi,
        ayirma
    )

Qabul qilish:

yigindi, ayirma = hisobla(
    20,
    5
)

print(
    f"Yig‘indi: {yigindi}"
)

print(
    f"Ayirma: {ayirma}"
)

Natija:

Yig‘indi: 25
Ayirma: 15

Standart parametr¶

Funksiyaga standart qiymat berish mumkin.

def salomlash(
    ism="Softromeda"
):

    print(
        f"Salom, {ism}!"
    )

Argument bermasak:

salomlash()

Natija:

Salom, Softromeda!

Boshqa qiymat bersak:

salomlash(
    "Ali"
)

Natija:

Salom, Ali!

Nomlangan argumentlar¶

Argumentlarni nomi bilan berish mumkin.

def foydalanuvchi_ma_lumoti(
    ism,
    yosh,
    kasb
):

    print(
        f"{ism}, {yosh} yosh, {kasb}."
    )

Chaqirish:

foydalanuvchi_ma_lumoti(
    yosh=25,
    kasb="Dasturchi",
    ism="Softromeda"
)

Bu usul argumentlar tartibini aniq ko‘rsatadi.

Aralash argumentlar¶

Oddiy va nomlangan argumentlarni birga ishlatish mumkin.

def foydalanuvchi_ma_lumoti(
    ism,
    yosh,
    kasb
):

    print(
        f"Ism: {ism}"
    )

    print(
        f"Yosh: {yosh}"
    )

    print(
        f"Kasb: {kasb}"
    )


foydalanuvchi_ma_lumoti(
    "Softromeda",
    kasb="Dasturchi",
    yosh=25
)

Muhim qoida:

Oddiy argumentlar
→ nomlangan argumentlardan oldin keladi.

`*args`¶

Funksiya noma’lum miqdordagi pozitsion argumentlarni qabul qilishi mumkin.

def yigindi_hisobla(*sonlar):

    yigindi = 0

    for son in sonlar:

        yigindi += son

    return yigindi

Chaqirish:

natija = yigindi_hisobla(
    10,
    20,
    30,
    40
)

print(
    f"Yig‘indi: {natija}"
)

Natija:

Yig‘indi: 100

sonlar ichida tuple hosil bo‘ladi.

`**kwargs`¶

Noma’lum miqdordagi nomlangan argumentlarni qabul qilish uchun **kwargs ishlatiladi.

def foydalanuvchi_ma_lumoti(
    **ma_lumotlar
):

    for kalit, qiymat in ma_lumotlar.items():

        print(
            f"{kalit}: {qiymat}"
        )

Chaqirish:

foydalanuvchi_ma_lumoti(
    ism="Softromeda",
    yosh=25,
    kasb="Dasturchi"
)

Natija:

ism: Softromeda
yosh: 25
kasb: Dasturchi

ma_lumotlar dictionary bo‘ladi.

`*args` va `**kwargs` birgalikda¶

def ma_lumotlarni_chiqar(
    *ismlar,
    **ma_lumotlar
):

    for ism in ismlar:

        print(
            f"Ism: {ism}"
        )

    for kalit, qiymat in ma_lumotlar.items():

        print(
            f"{kalit}: {qiymat}"
        )

Chaqirish:

ma_lumotlarni_chiqar(
    "Softromeda",
    "Ali",
    yosh=25,
    kasb="Dasturchi"
)

Funksiya ichidagi o‘zgaruvchi¶

Funksiya ichida yaratilgan o‘zgaruvchi odatda lokal o‘zgaruvchi hisoblanadi.

def hisobla():

    natija = 10 + 20

    print(
        natija
    )


hisobla()

natija funksiyadan tashqarida mavjud emas.

def hisobla():

    natija = 30


hisobla()

print(
    natija
)

Bu kod xatolik beradi.

Global o‘zgaruvchi¶

Funksiya tashqarisida yaratilgan o‘zgaruvchi global scope'da bo‘ladi.

ism = "Softromeda"

def salomlash():

    print(
        f"Salom, {ism}!"
    )


salomlash()

Funksiya tashqarisidagi ism funksiyadan o‘qilishi mumkin.

Lekin katta dasturlarda global o‘zgaruvchilardan haddan tashqari foydalanish tavsiya etilmaydi.

`global`¶

Global o‘zgaruvchini funksiya ichida o‘zgartirish uchun global ishlatilishi mumkin.

hisoblagich = 0

def oshir():

    global hisoblagich

    hisoblagich += 1


oshir()
oshir()

print(
    hisoblagich
)

Natija:

Ammo ko‘pincha bunday kod o‘rniga qiymatni parametr va return orqali boshqarish yaxshiroq:

def oshir(
    qiymat
):

    return qiymat + 1


hisoblagich = 0

hisoblagich = oshir(
    hisoblagich
)

hisoblagich = oshir(
    hisoblagich
)

print(
    hisoblagich
)

Funksiyalarni kichik vazifalarga ajratish¶

Katta funksiyadan ko‘ra kichik va aniq vazifali funksiyalar ko‘pincha qulayroq.

Masalan:

def sonni_tekshir(
    son
):

    return son % 2 == 0


def natijani_chiqar(
    son
):

    if sonni_tekshir(son):

        print(
            "Son juft."
        )

    else:

        print(
            "Son toq."
        )


natijani_chiqar(
    10
)

Funksiya ichida sikl¶

Funksiya ichida sikl ishlatish mumkin.

def sonlarni_chiqar(
    boshlanish,
    tugash
):

    for son in range(
        boshlanish,
        tugash + 1
    ):

        print(
            son
        )


sonlarni_chiqar(
    1,
    5
)

Natija:

Funksiya ichida shart¶

def bahoni_aniqla(
    ball
):

    if ball >= 90:

        return "A'lo"

    elif ball >= 70:

        return "Yaxshi"

    elif ball >= 60:

        return "Qoniqarli"

    else:

        return "Qoniqarsiz"

Foydalanish:

natija = bahoni_aniqla(
    85
)

print(
    f"Natija: {natija}"
)

Natija:

Natija: Yaxshi

Funksiyani boshqa funksiya ichidan chaqirish¶

Funksiyalar bir-birini chaqirishi mumkin.

def yigindi_hisobla(
    birinchi_son,
    ikkinchi_son
):

    return (
        birinchi_son
        + ikkinchi_son
    )


def natijani_chiqar(
    birinchi_son,
    ikkinchi_son
):

    natija = yigindi_hisobla(
        birinchi_son,
        ikkinchi_son
    )

    print(
        f"Yig‘indi: {natija}"
    )


natijani_chiqar(
    10,
    20
)

Rekursiya¶

Funksiya o‘zini o‘zi chaqirishi mumkin.

Bunga rekursiya deyiladi.

Oddiy misol:

def sanash(
    son
):

    if son == 0:

        return

    print(
        son
    )

    sanash(
        son - 1
    )


sanash(
    5
)

Natija:

Rekursiyada albatta tugash sharti bo‘lishi kerak.

if son == 0:

    return

Aks holda funksiya cheksiz chaqirilishi mumkin.

Docstring¶

Funksiyaning nima qilishini tushuntirish uchun docstring yozish mumkin.

def qoshish(
    birinchi_son,
    ikkinchi_son
):
    """
    Ikki sonni qo‘shib,
    natijani qaytaradi.
    """

    return (
        birinchi_son
        + ikkinchi_son
    )

Docstring funksiyaning hujjatlashtirilishini yaxshilaydi.

Type hint¶

Funksiya parametrlarining kutilayotgan turini ko‘rsatish mumkin.

def qoshish(
    birinchi_son: int,
    ikkinchi_son: int
) -> int:

    return (
        birinchi_son
        + ikkinchi_son
    )

Bu Python'ni majburlab tekshirtirmaydi, lekin kodni o‘qishni va statik tahlil vositalaridan foydalanishni osonlashtiradi.

`None` qaytaradigan funksiya¶

Agar funksiya return bilan qiymat qaytarmasa, u None qaytaradi.

def salomlash():

    print(
        "Salom, Softromeda!"
    )


natija = salomlash()

print(
    natija
)

Natija:

Salom, Softromeda!
None

Lambda¶

Oddiy funksiyalarni qisqa ko‘rinishda lambda yordamida yozish mumkin.

kvadrat = lambda son: son ** 2

print(
    kvadrat(5)
)

Natija:

Lambda odatda juda kichik va oddiy funksiyalar uchun ishlatiladi.

Oddiy def esa murakkabroq vazifalar uchun ancha tushunarli.

Funksiyaga list uzatish¶

def royxatni_chiqar(
    mevalar
):

    for meva in mevalar:

        print(
            meva
        )


mevalar = [
    "olma",
    "banan",
    "anor"
]

royxatni_chiqar(
    mevalar
)

Funksiya orqali listni qayta ishlash¶

def juft_sonlarni_ol(
    sonlar
):

    natija = []

    for son in sonlar:

        if son % 2 == 0:

            natija.append(
                son
            )

    return natija


sonlar = [
    1,
    2,
    3,
    4,
    5,
    6
]

juft_sonlar = juft_sonlarni_ol(
    sonlar
)

print(
    juft_sonlar
)

Natija:

[2, 4, 6]

Funksiya orqali dictionary qayta ishlash¶

def foydalanuvchini_chiqar(
    foydalanuvchi
):

    print(
        f"Ism: {foydalanuvchi['ism']}"
    )

    print(
        f"Yosh: {foydalanuvchi['yosh']}"
    )

    print(
        f"Kasb: {foydalanuvchi['kasb']}"
    )


foydalanuvchi = {
    "ism": "Softromeda",
    "yosh": 25,
    "kasb": "Dasturchi"
}

foydalanuvchini_chiqar(
    foydalanuvchi
)

Funksiya dizayni¶

Yaxshi funksiya odatda:

Bitta aniq vazifani bajaradi
Tushunarli nomga ega
Kerakli parametrlarni qabul qiladi
Kerakli natijani qaytaradi
Yon ta’sirlari imkon qadar kam bo‘ladi

Masalan:

def kvadratni_hisobla(
    son
):

    return son ** 2

Bu funksiya juda aniq vazifaga ega.

Yomon va yaxshi funksiya¶

Yomonroq:

def ish():

    print("Softromeda")
    son = 10
    natija = son ** 2
    print(natija)
    # yana ko‘plab ishlar...

Yaxshiroq:

def kvadratni_hisobla(
    son
):

    return son ** 2


def foydalanuvchi_bilan_salamlash():

    print(
        "Salom, Softromeda!"
    )

Har bir funksiya alohida vazifani bajaradi.

Amaliy mashqlar¶

Mashq 1¶

Ikki sonni qabul qilib, ularning yig‘indisini qaytaradigan funksiya yozing.

Mashq 2¶

Sonning juft yoki toq ekanini aniqlaydigan funksiya yozing.

Mashq 3¶

Uchta sonning eng kattasini qaytaradigan funksiya yozing.

Mashq 4¶

Listdagi sonlar yig‘indisini qaytaradigan funksiya yozing.

Mashq 5¶

Listdagi eng katta sonni qaytaradigan funksiya yozing.

Mashq 6¶

Matnni qabul qilib, uning uzunligini qaytaradigan funksiya yozing.

Mashq 7¶

Foydalanuvchi yoshini qabul qilib, uning toifasini qaytaradigan funksiya yozing.

Mashq 8¶

*args yordamida istalgan miqdordagi sonlarning yig‘indisini hisoblang.

Mashq 9¶

**kwargs yordamida foydalanuvchi ma’lumotlarini qabul qiladigan funksiya yozing.

Mashq 10¶

Rekursiya yordamida 10 dan 1 gacha sanaydigan funksiya yozing.

Mini loyiha — Softromeda kalkulyatori¶

Bir nechta matematik amalni alohida funksiyalarga ajratamiz:

def qoshish(
    birinchi_son,
    ikkinchi_son
):

    return (
        birinchi_son
        + ikkinchi_son
    )


def ayirish(
    birinchi_son,
    ikkinchi_son
):

    return (
        birinchi_son
        - ikkinchi_son
    )


def kopaytirish(
    birinchi_son,
    ikkinchi_son
):

    return (
        birinchi_son
        * ikkinchi_son
    )


def bolish(
    birinchi_son,
    ikkinchi_son
):

    if ikkinchi_son == 0:

        return None

    return (
        birinchi_son
        / ikkinchi_son
    )


birinchi_son = float(
    input(
        "Birinchi sonni kiriting: "
    )
)

ikkinchi_son = float(
    input(
        "Ikkinchi sonni kiriting: "
    )
)

print(
    f"Yig‘indi: {qoshish(birinchi_son, ikkinchi_son)}"
)

print(
    f"Ayirma: {ayirish(birinchi_son, ikkinchi_son)}"
)

print(
    f"Ko‘paytma: {kopaytirish(birinchi_son, ikkinchi_son)}"
)

natija = bolish(
    birinchi_son,
    ikkinchi_son
)

if natija is None:

    print(
        "Nolga bo‘lish mumkin emas."
    )

else:

    print(
        f"Bo‘linma: {natija}"
    )

Bu loyiha kodni funksiyalarga ajratishning amaliy foydasini ko‘rsatadi.

Bob xulosasi¶

Bu bobda funksiyalar bilan ishlashni o‘rgandik.

Asosiy tushunchalar:

def
parametr
argument
return
standart parametr
nomlangan argument
*args
**kwargs
lokal o‘zgaruvchi
global o‘zgaruvchi
rekursiya
docstring
type hint
lambda

Funksiyalar katta dasturlarni kichik, boshqariladigan qismlarga ajratishga yordam beradi.

Masalan:

def qoshish(
    birinchi_son,
    ikkinchi_son
):

    return (
        birinchi_son
        + ikkinchi_son
    )

Keyingi bobda stringlar bilan chuqurroq ishlash: slicing, metodlar, formatlash va matnni qayta ishlashni o‘rganamiz.

Tugmalar	Amal
`?`	Yordam oynasini ochish
`n`	Keyingi sahifa
`p`	Oldingi sahifa
`s`	Izlash

6. Funksiyalar¶

Funksiya nima uchun kerak?¶

Funksiya yaratish¶

Funksiya nomlash¶

Parametrlar¶

Bir nechta parametr¶

Argument va parametr¶

return¶

return va print farqi¶

returndan keyingi kod¶

Bir nechta qiymat qaytarish¶

Standart parametr¶

Nomlangan argumentlar¶

Aralash argumentlar¶

*args¶

**kwargs¶

*args va **kwargs birgalikda¶

Funksiya ichidagi o‘zgaruvchi¶

Global o‘zgaruvchi¶

global¶

Funksiyalarni kichik vazifalarga ajratish¶

Funksiya ichida sikl¶

Funksiya ichida shart¶

Funksiyani boshqa funksiya ichidan chaqirish¶

Rekursiya¶

Docstring¶

Type hint¶

None qaytaradigan funksiya¶

Lambda¶

Funksiyaga list uzatish¶

Funksiya orqali listni qayta ishlash¶

Funksiya orqali dictionary qayta ishlash¶

Funksiya dizayni¶

Yomon va yaxshi funksiya¶

Amaliy mashqlar¶

Mashq 1¶

Mashq 2¶

Mashq 3¶

Mashq 4¶

Mashq 5¶

Mashq 6¶

Mashq 7¶

Mashq 8¶

Mashq 9¶

Mashq 10¶

Mini loyiha — Softromeda kalkulyatori¶

Bob xulosasi¶

`return`¶

`return` va `print` farqi¶

`return`dan keyingi kod¶

`*args`¶

`**kwargs`¶

`*args` va `**kwargs` birgalikda¶

`global`¶

`None` qaytaradigan funksiya¶