1. Python bilan tanishish¶

Python — sodda va o‘qilishi oson sintaksisga ega, keng qo‘llaniladigan dasturlash tili.

U veb dasturlash, avtomatlashtirish, sun’iy intellekt, ma’lumotlarni tahlil qilish, API, testlash va boshqa ko‘plab sohalarda ishlatiladi.

Python'ning asosiy maqsadlaridan biri kodni tushunarli va ixcham yozish imkonini berishdir.

Masalan:

print("Salom, Softromeda!")

Natija:

Salom, Softromeda!

Bu bizning eng oddiy Python dasturlarimizdan biridir.

Python nima?¶

Python — yuqori darajadagi dasturlash tili bo‘lib, dasturchiga kompyuter uchun murakkab vazifalarni nisbatan sodda kod yordamida bajarish imkonini beradi.

Python yordamida:

veb dasturlar;
desktop dasturlar;
sun’iy intellekt tizimlari;
ma’lumotlar tahlili;
avtomatlashtirish dasturlari;
Telegram botlar;
API xizmatlari;
testlash tizimlari;
web scraping dasturlari;
ilmiy hisoblash dasturlari

yaratish mumkin.

Python'ning asosiy xususiyatlari¶

Python quyidagi xususiyatlari bilan mashhur:

sodda sintaksis;
o‘qilishi oson kod;
dinamik tiplash;
obyektga yo‘naltirilgan dasturlash;
funksional dasturlash imkoniyatlari;
katta standart kutubxona;
katta dasturchilar hamjamiyati;
juda ko‘p tayyor paketlar.

Python'ning eng katta afzalliklaridan biri — dasturchi ko‘p vazifalarni nisbatan kam kod bilan bajarishi mumkin.

Python dasturlash muhitini tayyorlash¶

Python dasturlarini yozish va ishga tushirish uchun kompyuterimizda Python 3 o‘rnatilgan bo‘lishi kerak.

Biz Python kursimizda kod yozish uchun yengil kod muharrirlaridan foydalanishimiz mumkin.

Masalan:

Sublime Text
Notepad++

Og‘ir IDE o‘rnatish shart emas.

Python dasturlarini terminal orqali ham bemalol yozish, tekshirish va ishga tushirish mumkin.

Python'ni o‘rnatish¶

Avval kompyuteringizga Python 3 ni o‘rnating.

Python o‘rnatilgandan keyin terminalni oching.

Quyidagi buyruqni bajaring:

python --version

Ba'zi operatsion tizimlarda esa:

python3 --version

ishlatiladi.

Agar Python to‘g‘ri o‘rnatilgan bo‘lsa, taxminan quyidagiga o‘xshash natija chiqadi:

Python 3.x.x

Versiya raqami sizda boshqacha bo‘lishi mumkin.

Python 3 dan foydalanishni tavsiya qilamiz.

Windows foydalanuvchilari¶

Agar Windows ishlatsangiz, Python o‘rnatilgandan keyin Command Prompt yoki PowerShell dasturini oching.

Avval:

python --version

buyrug‘ini bajaring.

Agar Python versiyasi chiqsa, Python to‘g‘ri o‘rnatilgan.

Ba'zi Windows tizimlarida quyidagi buyruq ishlashi mumkin:

py --version

Agar python buyrug‘i ishlamasa, py buyrug‘i orqali Python o‘rnatilganligini tekshirishingiz mumkin.

Agar:

'python' is not recognized

kabi xabar chiqsa, Python o‘rnatilishi yoki PATH sozlamalarini tekshirish kerak.

Python'ni o‘rnatishda Add Python to PATH opsiyasi mavjud bo‘lsa, uni yoqish foydali.

Linux foydalanuvchilari¶

Linux tizimlarida Python 3 ko‘pincha tizim bilan birga keladi.

Terminalda:

python3 --version

buyrug‘ini bajaring.

Agar Python o‘rnatilmagan bo‘lsa, Ubuntu yoki Debian kabi tizimlarda:

sudo apt update

keyin:

sudo apt install python3

buyrug‘idan foydalanish mumkin.

O‘rnatilgandan keyin:

python3 --version

deb tekshirib ko‘ring.

macOS foydalanuvchilari¶

macOS'da Terminalni oching va:

python3 --version

buyrug‘ini bajaring.

Agar Python 3 o‘rnatilgan bo‘lsa, uning versiyasi ko‘rsatiladi.

Agar Python o‘rnatilmagan bo‘lsa, Python 3 ni o‘rnatish kerak.

Kod muharriri¶

Python kodlarini yozish uchun:

Sublime Text

yoki:

Notepad++

dan foydalanishimiz mumkin.

Masalan, Sublime Text'da yangi fayl ochamiz va:

main.py

nomi bilan saqlaymiz.

Python fayllari odatda:

.py

kengaytmasiga ega bo‘ladi.

Masalan:

main.py
calculator.py
bot.py
program.py

Birinchi Python faylimiz¶

Yangi papka yarating:

python-darslar

Uning ichida:

01-hello-world

nomli papka yarating.

Papka ichida:

main.py

faylini yarating.

Natijada:

python-darslar/
└── 01-hello-world/
    └── main.py

bo‘ladi.

Birinchi Python dasturimiz¶

main.py fayliga quyidagi kodni yozing:

print("Salom, dunyo!")

Faylni saqlang.

Tabriklaymiz!

Siz birinchi Python dasturingizni yozdingiz.

Dasturni ishga tushirish¶

Endi main.py joylashgan papkani terminalda oching.

Windows'da:

python main.py

yoki:

py main.py

Linux va macOS'da:

python3 main.py

buyrug‘idan foydalanishingiz mumkin.

Agar python buyrug‘i tizimingizda Python 3 ga bog‘langan bo‘lsa, Linux va macOS'da ham:

python main.py

ishlashi mumkin.

Natija:

Salom, dunyo!

bo‘ladi.

Python qanday ishlaydi?¶

Python dasturlarini tushunishni hozircha juda soddalashtirib ko‘ramiz.

Biz:

main.py

fayliga kod yozamiz.

Keyin Python interpretatori ushbu kodni o‘qib, uni bajaradi.

Jarayon:

Python kodi
    ↓
Python interpretatori
    ↓
Dastur bajariladi
    ↓
Natija

Masalan:

print("Salom, dunyo!")

kodini Python interpretatori bajaradi va ekranga:

Salom, dunyo!

chiqaradi.

Python'ning ichki ishlash mexanizmini hozircha chuqur o‘rganishimiz shart emas.

Keyingi boblarda dasturlar qanday ishlashini bosqichma-bosqich tushunib boramiz.

Python interaktiv rejimi¶

Python'ni fayl yaratmasdan ham ishlatish mumkin.

Buning uchun terminalda:

python

yoki Linux va macOS'da:

python3

buyrug‘ini bajaring.

Shunda Python interaktiv rejimi ochiladi.

Masalan:

>>> 10 + 20
30

Yoki:

>>> print("Salom, Softromeda!")
Salom, Softromeda!

Bu rejim kichik tajribalar va tezkor tekshiruvlar uchun juda qulay.

Undan chiqish uchun:

exit()

buyrug‘ini yozish mumkin.

Python katta-kichik harflarga e'tibor beradi¶

Python ham katta va kichik harflarni farqlaydi.

Masalan:

print("Salom!")

va:

Print("Salom!")

bir xil emas.

To‘g‘ri:

print("Salom!")

Noto‘g‘ri:

Print("Salom!")

Shuning uchun Python'da funksiyalar va o‘zgaruvchilar nomini to‘g‘ri yozish muhim.

Izoh yozish¶

Python kodiga tushuntirish sifatida izoh yozish mumkin.

Bir qatorli izoh # belgisi bilan boshlanadi:

# Bu mening birinchi Python dasturim

print("Salom!")

Python # dan keyingi izohni bajariladigan kod sifatida hisoblamaydi.

Izohlar kodni boshqa dasturchilar uchun tushunarli qilishga yordam beradi.

Kod yozishda indentation¶

Python'da indentation, ya'ni kodning chap tomondan surilishi juda muhim.

Masalan:

if True:
    print("Salom!")

Bu yerda print() qatori if ichida joylashgan.

Python'da indentation keyingi boblarda juda muhim mavzuga aylanadi.

Hozircha asosiy qoida:

Bir blok ichidagi kodlarni bir xil indentation bilan yozing.

Birinchi dasturimizni kengaytiramiz¶

Endi bir nechta ma'lumot chiqaramiz:

print("Ism: Ali")
print("Yosh: 18")
print("Dasturlash tili: Python")

Natija:

Ism: Ali
Yosh: 18
Dasturlash tili: Python

Bu orqali print() yordamida turli ma'lumotlarni ekranga chiqarish mumkinligini ko‘rishimiz mumkin.

print() funksiyasi bilan keyingi boblarda yanada ko‘proq ishlaymiz.

Python'da oddiy hisoblash¶

Python yordamida matematik amallarni ham bajarish mumkin.

Masalan:

print(10 + 20)

Natija:

Yana:

print(10 * 5)

Natija:

Python'da arifmetik operatorlarni keyingi boblarda batafsil o‘rganamiz.

Kod yozishda foydali qoidalar¶

Python kodini yozishda quyidagi odatlarga amal qilish foydali:

tushunarli nomlardan foydalanish;
bir xil indentation uslubini saqlash;
keraksiz murakkablikdan qochish;
kerakli joylarda izoh yozish;
kod qismlarini mantiqiy ajratish;
bir xil nomlash uslubidan foydalanish.

Bu qoidalar kichik dasturlarda ham, katta loyihalarda ham foydalidir.

Amaliy mashqlar¶

1-mashq¶

Ekranga:

Salom, Softromeda!

matnini chiqaring.

2-mashq¶

Quyidagi uchta matnni alohida qatorda chiqaring:

Softromeda
Python
Dasturlash

3-mashq¶

Quyidagi amallarni Python yordamida hisoblang:

4-mashq¶

Ekranga o‘zingiz haqingizda uchta ma'lumot chiqaring.

Masalan:

Ism: Ali
Yosh: 18
Til: Python

5-mashq¶

Terminalda Python interaktiv rejimini ishga tushiring va quyidagilarni bajarib ko‘ring:

10 + 20
50 - 25
5 * 5

6-mashq¶

Dasturingizga kamida uchta izoh yozing.

Mini loyiha — Softromeda haqida dastur¶

Quyidagi dastur Softromeda haqida ma'lumot chiqaradi:

print("====================")
print("Ism: Softromeda")
print("Kasb: Dasturchi")
print("Dasturlash tili: Python")
print("====================")

Natija:

====================
Ism: Softromeda
Kasb: Dasturchi
Dasturlash tili: Python
====================

Bu kichik loyiha orqali biz Python fayl yaratish, kod yozish va dasturni terminal orqali ishga tushirish jarayonini amalda takrorladik.

Bob xulosasi¶

Bu bobda Python dasturlash tili bilan dastlabki tanishuvni amalga oshirdik.

Quyidagilarni o‘rgandik:

Python nima;
Python qayerlarda ishlatiladi;
Python 3 ni o‘rnatish;
Python versiyasini tekshirish;
Sublime Text va Notepad++ kabi kod muharrirlaridan foydalanish;
.py fayllari;
birinchi Python dasturini yozish;
Python dasturini terminal orqali ishga tushirish;
Python interaktiv rejimi;
print();
izohlar;
indentation haqida dastlabki tushuncha;
oddiy arifmetik amallar.

Python dasturini yozishning asosiy g‘oyasi:

Kod yozish
    ↓
Python interpretatori
    ↓
Kodning bajarilishi
    ↓
Natija

Keyingi bobda Python'dagi o‘zgaruvchilar va ma'lumot turlari bilan tanishamiz:

int
float
str
bool
None

va boshqa asosiy tushunchalarni bosqichma-bosqich o‘rganamiz.

Tugmalar	Amal
`?`	Yordam oynasini ochish
`n`	Keyingi sahifa
`p`	Oldingi sahifa
`s`	Izlash