4. O‘zgaruvchilar va ma'lumot turlari¶
Oldingi bo‘limda ekranga matn chiqarishni o‘rgandik.
Masalan:
printf("Salom!");
Lekin dasturlar faqat matn chiqarishdan iborat emas.
Ko‘pincha dasturda ma'lumotlarni saqlash kerak bo‘ladi.
Masalan:
Yosh: 15
Ball: 95
Narx: 12.5
Ism: Ali
Bunday ma'lumotlarni saqlash uchun o‘zgaruvchilardan foydalanamiz.
O‘zgaruvchi nima?¶
O‘zgaruvchi — ma'lumotni saqlash uchun ishlatiladigan joy.
Uni oddiy qilib quti deb tasavvur qilishimiz mumkin.
Masalan:
┌─────────────┐
│ 15 │
└─────────────┘
yosh
Bu yerda yosh nomli o‘zgaruvchida 15 soni saqlanmoqda.
C tilida:
int yosh = 15;
deb yozamiz.
O‘zgaruvchi yaratish¶
O‘zgaruvchi yaratishning oddiy ko‘rinishi:
int yosh = 15;
Bu yerda:
int → ma'lumot turi
yosh → o‘zgaruvchi nomi
15 → qiymat
Demak:
int yosh = 15;
yosh nomli o‘zgaruvchi yaratadi va unga 15 qiymatini beradi.
int nima?¶
int — butun sonlarni saqlash uchun ishlatiladi.
Masalan:
int yosh = 15;
int ball = 90;
int son = 100;
Butun sonlar:
1
10
25
100
-5
kabi sonlardir.
O‘zgaruvchidan foydalanish¶
O‘zgaruvchini yaratganimizdan keyin uni printf() bilan chiqarishimiz mumkin.
Masalan:
#include <stdio.h>
int main() {
int yosh = 15;
printf("%d", yosh);
return 0;
}
Natija:
15
Bu yerda:
%d
int turidagi sonni chiqarish uchun ishlatiladi.
Hozircha %d ni shunchaki eslab qoling.
O‘zgaruvchining qiymatini o‘zgartirish¶
O‘zgaruvchining qiymatini keyinchalik o‘zgartirish mumkin.
Masalan:
#include <stdio.h>
int main() {
int yosh = 15;
printf("%d\n", yosh);
yosh = 16;
printf("%d", yosh);
return 0;
}
Natija:
15
16
Dastur boshida:
yosh = 15
edi.
Keyin:
yosh = 16
bo‘ldi.
Shuning uchun u o‘zgaruvchi deb ataladi.
O‘zgaruvchi nomini qanday tanlash kerak?¶
O‘zgaruvchiga tushunarli nom berish yaxshi odat.
Masalan:
int yosh = 15;
yaxshi tushuniladi.
int ball = 95;
ham tushunarli.
Ammo:
int x = 15;
o‘zgaruvchining nima uchun ishlatilayotganini darhol anglash qiyin.
Shuning uchun imkon qadar ma'noli nomlardan foydalaning.
O‘zgaruvchilarga turli nom berish¶
Masalan:
int yosh = 15;
int ball = 90;
int son = 25;
Bu yerda uchta o‘zgaruvchi bor:
yosh
ball
son
Ularning har biri alohida qiymat saqlaydi.
Bir nechta o‘zgaruvchini chiqarish¶
Masalan:
#include <stdio.h>
int main() {
int yosh = 15;
int ball = 95;
printf("Yosh: %d\n", yosh);
printf("Ball: %d", ball);
return 0;
}
Natija:
Yosh: 15
Ball: 95
float turi¶
Ba'zan butun son emas, kasr son saqlashimiz kerak.
Masalan:
10.5
3.14
25.75
Bunday sonlar uchun float ishlatishimiz mumkin.
Masalan:
float narx = 12.5;
Bu yerda:
float → kasr son
narx → o‘zgaruvchi nomi
12.5 → qiymat
float qiymatini chiqarish¶
float qiymatini chiqarish uchun %f dan foydalanamiz.
#include <stdio.h>
int main() {
float narx = 12.5;
printf("%f", narx);
return 0;
}
Natija taxminan:
12.500000
bo‘lishi mumkin.
Hozircha bu raqamdagi qo‘shimcha nollar sizni qiziqtirmasin.
Keyinchalik sonlarni qanday formatlashni o‘rganamiz.
char turi¶
Agar bitta belgi saqlamoqchi bo‘lsak, char turidan foydalanamiz.
Masalan:
char harf = 'A';
Bu yerda:
char → bitta belgi
harf → o‘zgaruvchi nomi
'A' → qiymat
E'tibor bering:
'A'
single quote bilan yozilgan.
char chiqarish¶
char qiymatini chiqarish uchun %c ishlatiladi.
#include <stdio.h>
int main() {
char harf = 'A';
printf("%c", harf);
return 0;
}
Natija:
A
Asosiy ma'lumot turlari¶
Hozircha uchta asosiy turni bilishimiz yetarli:
| Tur | Nima saqlaydi | Misol |
|---|---|---|
int |
Butun son | 15 |
float |
Kasr son | 12.5 |
char |
Bitta belgi | 'A' |
Keyinchalik boshqa ma'lumot turlarini ham o‘rganamiz.
Bitta dasturda turli o‘zgaruvchilar¶
Masalan:
#include <stdio.h>
int main() {
int yosh = 15;
float boy = 1.75;
char baho = 'A';
printf("Yosh: %d\n", yosh);
printf("Bo'y: %f\n", boy);
printf("Baho: %c\n", baho);
return 0;
}
Natija taxminan:
Yosh: 15
Bo'y: 1.750000
Baho: A
Bu dasturda uch xil ma'lumot saqladik.
O‘zgaruvchini avval yaratib, keyin qiymat berish¶
O‘zgaruvchini yaratish va qiymat berishni alohida ham yozish mumkin.
Masalan:
int yosh;
yosh = 15;
Bu quyidagiga teng:
int yosh = 15;
Demak, ikkala usul ham mumkin.
O‘zgaruvchining qiymatini hisoblash¶
O‘zgaruvchilarda oddiy hisob-kitoblarni ham bajarish mumkin.
Masalan:
#include <stdio.h>
int main() {
int a = 10;
int b = 5;
int natija = a + b;
printf("%d", natija);
return 0;
}
Natija:
15
Bu yerda:
a = 10
b = 5
va:
natija = a + b
bo‘ldi.
O‘zgaruvchining qiymatini almashtirish¶
Masalan:
int son = 10;
son = 20;
Endi son ning qiymati:
20
bo‘ladi.
Eski 10 qiymati o‘rniga 20 keladi.
Oddiy amaliy misol¶
Keling, kichik dastur yozamiz.
#include <stdio.h>
int main() {
int yosh = 16;
int ball = 90;
printf("Mening yoshim: %d\n", yosh);
printf("Mening ballim: %d", ball);
return 0;
}
Natija:
Mening yoshim: 16
Mening ballim: 90
Amaliy mashqlar¶
1-mashq¶
Ismingizni, yoshingizni va balingizni o‘zgaruvchilarda saqlang.
Masalan:
Ism
Yosh
Ball
Keyin ularni ekranga chiqaring.
2-mashq¶
Quyidagi dasturda yosh qiymatini o‘zingizning yoshingizga o‘zgartiring:
#include <stdio.h>
int main() {
int yosh = 15;
printf("Mening yoshim: %d", yosh);
return 0;
}
3-mashq¶
Quyidagi dastur nima chiqaradi?
#include <stdio.h>
int main() {
int a = 10;
int b = 20;
int natija = a + b;
printf("%d", natija);
return 0;
}
Avval javobni o‘ylab ko‘ring, keyin dasturni ishga tushirib tekshiring.
4-mashq¶
Quyidagi dasturdagi qiymatlarni o‘zgartiring:
#include <stdio.h>
int main() {
int yosh = 15;
float boy = 1.60;
char baho = 'B';
printf("Yosh: %d\n", yosh);
printf("Bo'y: %f\n", boy);
printf("Baho: %c\n", baho);
return 0;
}
O‘zingizga mos qiymatlarni yozing.
Muhim narsalarni eslab qoling¶
Ushbu bo‘limdan hozircha quyidagilarni bilishingiz kifoya:
- O‘zgaruvchi — ma'lumot saqlash uchun ishlatiladi.
int— butun sonlar uchun.float— kasr sonlar uchun.char— bitta belgi uchun.- O‘zgaruvchining qiymatini keyinchalik o‘zgartirish mumkin.
%d—intchiqarish uchun.%f—floatchiqarish uchun.%c—charchiqarish uchun.
Xulosa¶
Dasturlar ma'lumotlar bilan ishlaydi.
O‘zgaruvchilar esa shu ma'lumotlarni saqlashga yordam beradi.
Masalan:
int yosh = 15;
Bu yerda 15 qiymati yosh nomli o‘zgaruvchida saqlanadi.