2. Birinchi C++ dasturi¶
Oldingi bo‘limda C++ dasturlash tili bilan tanishdik.
Endi birinchi C++ dasturimizni yozamiz.
Dasturlash muhitini tayyorlash¶
Agar siz C dasturlash kursining 2-bobida dasturlash muhitini o‘rnatgan bo‘lsangiz, C++ uchun hammasini qaytadan o‘rnatishingiz shart emas.
C++ ham xuddi C kabi kod yozish muharriri va compiler yordamida ishlaydi.
C kursida o‘rnatgan:
- Sublime Text yoki Notepad++
- GCC
dasturlaridan C++ uchun ham foydalanishimiz mumkin.
Faqat C++ dasturlarini kompilyatsiya qilishda gcc o‘rniga g++ buyrug‘idan foydalanamiz.
C++ uchun fayl yaratish¶
C++ dasturlari odatda:
.cpp
kengaytmasi bilan saqlanadi.
Masalan:
main.cpp
hello.cpp
calculator.cpp
Bizning birinchi dasturimiz uchun:
main.cpp
nomli fayl yarating.
Loyiha tuzilishi quyidagicha bo‘lishi mumkin:
cpp-darslar/
└── 01-hello-world/
└── main.cpp
main.cpp faylini Sublime Text yoki Notepad++ yordamida oching.
Compiler ishlayotganini tekshirish¶
C++ dasturlarini kompilyatsiya qilish uchun G++ compileridan foydalanamiz.
Terminalni oching va:
g++ --version
buyrug‘ini bajaring.
Agar G++ to‘g‘ri o‘rnatilgan bo‘lsa, compiler versiyasi ko‘rsatiladi.
Masalan:
g++ version ...
Versiya raqami sizda boshqacha bo‘lishi mumkin.
Agar g++ topilmasa, C kursining “C dasturlash muhitini o‘rnatish” bo‘limiga qaytib, compiler o‘rnatilishini tekshiring.
C va C++ muhiti o‘rtasidagi farq¶
C va C++ uchun ishlatiladigan muhit deyarli bir xil.
Asosiy farq — kompilyatsiya qilish buyrug‘ida.
C dasturini:
gcc main.c -o main
buyrug‘i bilan kompilyatsiya qilamiz.
C++ dasturini esa:
g++ main.cpp -o main
buyrug‘i bilan kompilyatsiya qilamiz.
Demak:
C:
main.c
↓
gcc
↓
dastur
C++:
main.cpp
↓
g++
↓
dastur
Shuning uchun C++ uchun yangi dasturlash muhiti o‘rnatishingiz shart emas.
Keling, endi birinchi C++ dasturimizni yozamiz.
Bizning birinchi dasturimiz ekranga:
Salom, dunyo!
matnini chiqaradi.
Birinchi dastur¶
Quyidagi kodni yozing:
#include <iostream>
using namespace std;
int main() {
cout << "Salom, dunyo!";
return 0;
}
Natija:
Salom, dunyo!
Bu bizning birinchi C++ dasturimiz.
Dasturni kompilyatsiya qilish¶
main.cpp joylashgan papkani terminalda oching.
Keyin:
g++ main.cpp -o main
buyrug‘ini yozing.
Agar xato bo‘lmasa, C++ dasturimiz kompilyatsiya qilinadi.
Windows tizimida:
main.exe
Linux va macOS tizimlarida esa:
main
nomli bajariluvchi fayl hosil bo‘ladi.
Dasturni ishga tushirish¶
Windows'da:
.\main.exe
Linux yoki macOS'da:
./main
buyrug‘ini bajaring.
Natija:
Salom, dunyo!
bo‘ladi.
Endi biz C++ dasturlash muhitimiz tayyor ekanini va birinchi C++ dasturimiz muvaffaqiyatli ishlaganini bilamiz.
Kodni tushunamiz¶
Dasturimizni bir nechta qismlarga bo‘lib ko‘ramiz.
#include <iostream>¶
#include <iostream>
iostream C++ ning standart kutubxonalaridan biridir.
U orqali ekranga ma'lumot chiqarish va foydalanuvchidan ma'lumot olish mumkin.
Masalan:
cout
cin
Keyingi mavzularda ular bilan batafsil ishlaymiz.
using namespace std¶
using namespace std;
Bu qator std namespace ichidagi imkoniyatlardan qisqaroq foydalanishga yordam beradi.
Masalan, using namespace std; bo‘lmasa:
std::cout
deb yozishimiz mumkin.
using namespace std; bilan esa:
cout
deb yozamiz.
Hozircha namespace nima ekanini chuqur tushunishingiz shart emas.
main() funksiyasi¶
int main() {
}
main() — dasturimizning boshlanish joyi.
C++ dasturi ishga tushganda main() funksiyasi bajariladi.
Masalan:
int main() {
cout << "Salom!";
}
Avval main() ichidagi kod bajariladi.
cout¶
cout << "Salom, dunyo!";
cout ma'lumotni ekranga chiqarish uchun ishlatiladi.
Masalan:
cout << "Salom!";
Natija:
Salom!
Matn chiqarish¶
Matnni qo‘shtirnoq ichiga yozamiz:
cout << "Men C++ o‘rganmoqdaman.";
Natija:
Men C++ o‘rganmoqdaman.
Qo‘shtirnoq matnning qayerdan boshlanib, qayerda tugashini bildiradi.
Son chiqarish¶
cout yordamida sonlarni ham chiqarish mumkin.
Masalan:
cout << 25;
Natija:
25
Yoki:
cout << 100;
Natija:
100
Hisoblash¶
cout yordamida hisoblash natijasini ham chiqarish mumkin.
Masalan:
cout << 10 + 20;
Natija:
30
Yana:
cout << 10 * 5;
Natija:
50
Bu yerda C++ avval hisoblashni bajaradi, keyin natijani ekranga chiqaradi.
Bir nechta ma'lumot chiqarish¶
Bir nechta qiymatni ketma-ket chiqarish mumkin.
Masalan:
cout << "Yosh: " << 18;
Natija:
Yosh: 18
Yana bir misol:
cout << "Ali " << 18;
Natija:
Ali 18
Yangi qator¶
Matnni yangi qatorga chiqarish uchun endl dan foydalanish mumkin.
Masalan:
cout << "Salom!" << endl;
cout << "C++ o‘rganamiz.";
Natija:
Salom!
C++ o‘rganamiz.
Birinchi cout dan keyin endl yangi qatorga o‘tadi.
return 0¶
Dastur oxirida:
return 0;
deb yozishimiz mumkin.
Bu main() funksiyasi muvaffaqiyatli tugaganini bildiradi.
Masalan:
int main() {
cout << "Salom!";
return 0;
}
Hozircha return 0; ni dastur oxirida yozishni odat qiling.
; belgisi¶
C++ da ko‘plab buyruqlar ; bilan tugaydi.
Masalan:
cout << "Salom!";
Bu yerda:
;
buyruq tugaganini bildiradi.
Agar yozmasak:
cout << "Salom!"
kompilyator xato berishi mumkin.
Izoh yozish¶
C++ da kodga izoh yozish mumkin.
Bir qatorli izoh:
// Bu izoh
Masalan:
// Ekranga salom chiqaramiz
cout << "Salom!";
Izoh dastur tomonidan bajarilmaydi.
Ko‘p qatorli izoh¶
Bir nechta qatorga izoh yozish uchun:
/*
Bu ko‘p qatorli
izoh.
*/
ishlatiladi.
Masalan:
/*
Birinchi dasturimiz.
Ekranga Salom chiqaradi.
*/
cout << "Salom!";
C++ dasturining oddiy ko‘rinishi¶
Hozircha quyidagi tuzilmani eslab qoling:
#include <iostream>
using namespace std;
int main() {
// Dastur kodi
return 0;
}
Keyingi boblarda bu qismlarning har birini yaxshiroq tushunamiz.
To‘liq misol¶
#include <iostream>
using namespace std;
int main() {
cout << "Mening ismim Softromeda." << endl;
cout << "Men C++ o‘rganmoqdaman." << endl;
cout << "Bu mening birinchi dasturim.";
return 0;
}
Natija:
Mening ismim Softromeda.
Men C++ o‘rganmoqdaman.
Bu mening birinchi dasturim.
Amaliy mashqlar¶
1-mashq¶
Ekranga ismingizni chiqaring.
Natija taxminan:
Mening ismim Softromeda.
2-mashq¶
Ekranga yoshingizni chiqaring.
Masalan:
Yoshim: 18
3-mashq¶
Quyidagi hisoblashlarni cout yordamida chiqaring:
10 + 20
50 - 20
5 * 5
20 / 4
4-mashq¶
Ekranga uchta qator ma'lumot chiqaring.
Masalan:
Men dasturchiman.
Men C++ o‘rganyapman.
Men dasturlar yaratmoqchiman.
5-mashq¶
Quyidagi dastur nima chiqarishini oldindan toping:
#include <iostream>
using namespace std;
int main() {
cout << 10 + 5;
cout << endl;
cout << 20 - 8;
return 0;
}
Natijani o‘zingiz hisoblab ko‘ring.
Muhim narsalarni eslab qoling¶
#include <iostream> — C++ ning kiritish va chiqarish imkoniyatlaridan foydalanishga yordam beradi.
main() — dastur boshlanadigan asosiy funksiya.
cout — ekranga ma'lumot chiqaradi.
endl — yangi qatorga o‘tadi.
return 0 — main() funksiyasini tugatadi.
// — bir qatorli izoh yozish uchun ishlatiladi.
Ko‘pgina buyruqlar ; bilan tugaydi.
Eng oddiy C++ dasturini quyidagicha eslab qolishingiz mumkin:
#include <iostream>
using namespace std;
int main() {
cout << "Salom, dunyo!";
return 0;
}