1. Java bilan tanishish

Java — dunyoda keng ishlatiladigan dasturlash tillaridan biri.

Java yordamida:

  • web dasturlar;
  • Android ilovalar;
  • kompyuter dasturlari;
  • server dasturlari;
  • katta korxona tizimlari

yaratish mumkin.

Java nima?

Java — dasturchilarga turli xil dasturlar yaratish imkonini beradigan dasturlash tili.

Java 1995-yilda Sun Microsystems kompaniyasi tomonidan chiqarilgan.

Keyinchalik Sun Microsystems kompaniyasini Oracle sotib oldi. Hozir Java Oracle tomonidan rivojlantiriladi.

Java'ning asosiy g‘oyalaridan biri:

Bir marta yozing, turli platformalarda ishlating.

Ya'ni Java dasturi Java Virtual Machine (JVM) mavjud bo‘lgan turli operatsion tizimlarda ishlashi mumkin.

Java qayerlarda ishlatiladi?

Java ko‘plab sohalarda ishlatiladi.

Web dasturlash

Java yordamida server tomonida ishlaydigan web dasturlar yaratish mumkin.

Masalan:

  • Internet do‘konlar;
  • Bank tizimlari;
  • Onlayn xizmatlar.

Android

Android dasturlarini yaratishda Java uzoq vaqt davomida asosiy tillardan biri bo‘lib kelgan.

Bugungi kunda Android uchun Kotlin ham juda keng ishlatiladi, lekin Java hali ham muhim til hisoblanadi.

Server dasturlari

Ko‘plab katta kompaniyalar server dasturlarini Java yordamida yaratadi.

Java katta dasturlar uchun yaxshi imkoniyatlarga ega.

Java qanday ishlaydi?

Java dasturi oddiygina kompyuter tomonidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bajarilmaydi.

Java kodi avval bytecode ga aylantiriladi.

Keyin JVM (Java Virtual Machine) bu kodni bajaradi.

Jarayonni soddalashtirib:

Java kodi
    ↓
Compiler
    ↓
Bytecode
    ↓
JVM
    ↓
Dastur ishlaydi

Shuning uchun Java dasturlari turli operatsion tizimlarda ishlashi mumkin.

JVM nima?

JVM — Java Virtual Machine degani.

JVM Java dasturining bytecode'ini bajaradi.

Masalan, siz Java dasturini Windows kompyuterida yozishingiz mumkin.

Keyin Java o‘rnatilgan Linux kompyuterida ham shu dastur ishlashi mumkin.

Bu Java'ning katta afzalliklaridan biridir.

Java'ning afzalliklari

Java'ning bir nechta muhim afzalliklari bor.

Platformaga bog‘liq emas

Java dasturlari JVM orqali turli operatsion tizimlarda ishlashi mumkin.

O‘rganish mumkin

Java sintaksisi tartibli va tushunarli.

Katta ekotizim

Java uchun juda ko‘p kutubxonalar va frameworklar mavjud.

Katta loyihalar uchun mos

Java banklar, kompaniyalar va boshqa katta tizimlarda keng ishlatiladi.

Xavfsizroq xotira boshqaruvi

Java dasturchi xotirani C++ dagidek qo‘lda boshqarishi shart emas.

Java'da Garbage Collector foydalanilmayotgan obyektlarni tozalashga yordam beradi.

Java'ning kamchiliklari

Har bir dasturlash tilida bo‘lgani kabi, Java'ning ham kamchiliklari bor.

Ko‘proq kod yozilishi mumkin

Ba'zi oddiy ishlar boshqa tillarga qaraganda ko‘proq kod talab qilishi mumkin.

Xotira ko‘proq ishlatilishi mumkin

JVM va Java obyektlari ma'lum miqdorda qo‘shimcha xotira talab qiladi.

Boshlanishida biroz murakkab

Class, object, method kabi tushunchalar yangi o‘rganuvchiga avvaliga qiyin tuyulishi mumkin.

Lekin ularni bosqichma-bosqich o‘rgansangiz, Java tushunarli bo‘lib boradi.

Java dasturlash muhitini tayyorlash

Java dasturlarini yozish va ishga tushirish uchun kompyuterimizda JDK (Java Development Kit) o‘rnatilgan bo‘lishi kerak.

JDK tarkibida Java dasturlarini yaratish va kompilyatsiya qilish uchun kerakli vositalar mavjud.

Biz Java kursida dasturlarni terminal orqali kompilyatsiya qilib ishga tushirishni ham o‘rganamiz.

Kod yozish uchun esa yengil kod muharrirlaridan foydalanishimiz mumkin.

Masalan:

  • Sublime Text
  • Notepad++

Agar siz C yoki C++ kurslarida ushbu muharrirlardan birini o‘rnatgan bo‘lsangiz, Java uchun yangi kod muharriri o‘rnatishingiz shart emas.

JDK nima?

JDK — Java Development Kit degani.

JDK Java dasturlarini yaratish uchun kerak bo‘ladigan asosiy dasturlash vositalarini o‘z ichiga oladi.

Masalan, JDK tarkibida Java dasturini kompilyatsiya qilish uchun:

javac

buyrug‘i mavjud.

Java dasturini ishga tushirish uchun esa:

java

buyrug‘idan foydalanamiz.

Soddalashtirilgan jarayon:

Java kodi
   ↓
Main.java
   ↓
javac
   ↓
Bytecode
   ↓
java
   ↓
JVM
   ↓
Dastur ishlaydi

JDK'ni o‘rnatish

Java dasturlashni boshlash uchun kompyuteringizga JDK o‘rnating.

JDK'ning zamonaviy LTS (Long-Term Support) versiyasidan foydalanish tavsiya etiladi.

JDK o‘rnatilgandan keyin terminalni oching.

Quyidagi buyruqni bajaring:

java --version

Agar Java to‘g‘ri o‘rnatilgan bo‘lsa, Java versiyasi ko‘rsatiladi.

Masalan:

java version "..."

Versiya raqami sizda boshqacha bo‘lishi mumkin.

Keyin compiler ham ishlayotganini tekshiring:

javac --version

Natijada javac versiyasi ko‘rsatilishi kerak.

Masalan:

javac ...

Agar ikkala buyruq ham versiya haqida ma'lumot chiqarsa, Java dasturlash muhiti tayyor.

Windows foydalanuvchilari

Agar Windows ishlatsangiz, JDK o‘rnatilgandan keyin Command Prompt yoki PowerShell dasturini ochishingiz mumkin.

Avval:

java --version

keyin:

javac --version

buyruqlarini bajaring.

Agar ikkala buyruq ham ishlasa, Java muhiti to‘g‘ri sozlangan.

Agar:

'java' is not recognized

yoki:

'javac' is not recognized

kabi xabar chiqsa, JDK o‘rnatilishi yoki PATH sozlamalarini tekshirish kerak.

Linux foydalanuvchilari

Linux tizimlarida JDK'ni tizim paket menejeri orqali o‘rnatish mumkin.

Ubuntu yoki Debian kabi tizimlarda masalan:

sudo apt update

keyin:

sudo apt install default-jdk

buyrug‘idan foydalanish mumkin.

O‘rnatilgandan keyin:

java --version

va:

javac --version

buyruqlarini bajarib ko‘ring.

macOS foydalanuvchilari

macOS'da ham JDK o‘rnatilgandan keyin Terminal orqali tekshirish mumkin.

Terminalni oching va:

java --version

keyin:

javac --version

buyruqlarini bajaring.

Agar versiyalar ko‘rsatilsa, Java muhiti tayyor.

Kod muharriri

Java kodlarini yozish uchun alohida og‘ir dasturlash muhiti shart emas.

Biz:

Sublime Text

yoki:

Notepad++

dan foydalanishimiz mumkin.

Masalan, Sublime Text'da yangi fayl ochib:

Main.java

nomi bilan saqlashimiz mumkin.

Java faylining kengaytmasi:

.java

bo‘ladi.

Java faylining nomi

Java'da public class ishlatilganda fayl nomi class nomi bilan bir xil bo‘lishi kerak.

Masalan:

public class Main {
}

bo‘lsa, fayl:

Main.java

deb nomlanishi kerak.

Agar:

public class Salom {
}

bo‘lsa, fayl:

Salom.java

bo‘lishi kerak.

Shuning uchun birinchi dasturimizda:

Main.java

faylidan foydalanamiz.

Birinchi Java dasturimiz

Endi birinchi Java dasturimizni yozamiz.

Main.java fayliga quyidagi kodni yozing:

public class Main {
    public static void main(String[] args) {
        System.out.println("Salom, Java!");
    }
}

Natija:

Salom, Java!

Bu Java'dagi eng oddiy dasturlardan biri.

Hozircha ushbu kodning barcha qismlarini tushunishingiz shart emas.

Keyingi boblarda class, main(), System.out.println() va boshqa qismlarni alohida o‘rganamiz.

Birinchi Java dasturini kompilyatsiya qilish

Faylni saqlang.

Keyin Main.java joylashgan papkani terminalda oching.

Quyidagi buyruqni bajaring:

javac Main.java

Agar xatolik bo‘lmasa, Java compiler dasturimizni kompilyatsiya qiladi.

Natijada:

Main.class

nomli fayl hosil bo‘ladi.

Bu faylda Java bytecode'i saqlanadi.

Dasturni ishga tushirish

Endi kompilyatsiya qilingan dasturni ishga tushiramiz.

Terminalda:

java Main

buyrug‘ini bajaring.

Natija:

Salom, Java!

bo‘ladi.

Bu yerda .java yoki .class yozmaymiz.

Faqat class nomini:

java Main

ko‘rinishida yozamiz.

Java muhitining ishlash tartibi

Hozircha quyidagi jarayonni tushunib olish kifoya:

Main.java
    ↓
javac Main.java
    ↓
Main.class
    ↓
java Main
    ↓
JVM
    ↓
Salom, Java!

Main.java — biz yozgan Java kodi.

javac — Java kodini bytecode'ga kompilyatsiya qiladi.

Main.class — kompilyatsiya qilingan bytecode.

java — bytecode'ni ishga tushiradi.

JVM esa ushbu bytecode'ni bajaradi.

Agar javac ishlamasa

Agar:

javac --version

buyrug‘ini bajarganingizda javac topilmasa, JDK to‘g‘ri o‘rnatilmagan yoki tizimning PATH sozlamasida muammo bo‘lishi mumkin.

E'tibor bering:

java --version

ishlashi, lekin:

javac --version

ishlamasligi mumkin.

Buning sababi kompyuterda faqat Java ishga tushirish muhiti mavjud bo‘lishi yoki JDK'ning bin papkasi PATH ga qo‘shilmagan bo‘lishi mumkin.

Bizga esa dastur yaratish va kompilyatsiya qilish uchun JDK kerak.

Muhit tayyorligini tekshirish

Java dasturlashni boshlashdan oldin quyidagi ikkita buyruqni tekshiring:

java --version

va:

javac --version

Ikkalasida ham versiya ko‘rsatilsa, siz Java dasturlarini yozish va kompilyatsiya qilishga tayyorsiz.

class nima?

Java'da dasturlar classlar ichida yoziladi.

Bizning dasturimizda:

public class Main

bor.

Bu Main nomli class yaratadi.

Hozircha classni shunday tushunib turing:

Class — dastur kodlarini joylashtirish uchun asosiy tuzilma.

Keyingi boblarda class va object haqida batafsil o‘rganamiz.

main() nima?

Quyidagi qismga qarang:

public static void main(String[] args)

Bu Java dasturining boshlanish nuqtasi.

Java dasturi ishga tushganda main() methodidan boshlanadi.

Hozircha bu qatorni to‘liq yodlab olish shart emas.

Uni dasturlarimizda ishlatib boramiz va keyinchalik har bir qismini alohida tushuntiramiz.

System.out.println()

Ekranga ma'lumot chiqarish uchun:

System.out.println();

ishlatiladi.

Masalan:

System.out.println("Salom!");

Natija:

Salom!

Sonlarni ham chiqarish mumkin:

System.out.println(25);

Natija:

25

Hisob-kitob ham qilish mumkin:

System.out.println(10 + 20);

Natija:

30

Java katta-kichik harflarga e'tibor beradi

Java case-sensitive til.

Bu degani katta va kichik harflar farq qiladi.

Masalan:

String

va:

string

bir xil emas.

To‘g‘ri:

String ism = "Ali";

Noto‘g‘ri:

string ism = "Ali";

Shuning uchun Java'da harflarni to‘g‘ri yozish juda muhim.

Java'da nuqta-vergul

Ko‘p Java buyruqlari ; bilan tugaydi.

Masalan:

int yosh = 18;

System.out.println(yosh);

Agar ; kerak bo‘lgan joyda yozilmasa, kompilyator xato chiqarishi mumkin.

Izohlar

Dastur ichida tushuntirish yozish uchun comment ishlatish mumkin.

Bir qatorli comment:

// Bu mening birinchi Java dasturim

Masalan:

// Ismni chiqaramiz
System.out.println("Ali");

Comment dastur tomonidan bajarilmaydi.

U dasturchiga kodni tushunishga yordam beradi.

Amaliy mashqlar

1-mashq

Ekranga:

Salom, dunyo!

matnini chiqaring.

2-mashq

Ismingizni ekranga chiqaring.

Masalan:

Mening ismim Ali.

3-mashq

Ekranga yoshingizni chiqaring.

4-mashq

Quyidagi hisob-kitoblarni Java yordamida bajaring:

10 + 20
50 - 20
5 * 6

5-mashq

Ekranga quyidagi ma'lumotlarni chiqaring:

Ism: Ali
Yosh: 18
Til: Java

Muhim narsalarni eslab qoling

Java — keng qo‘llaniladigan dasturlash tili.

Java 1995-yilda chiqarilgan.

Java dasturlari JVM yordamida ishlaydi.

Java kodi avval bytecode'ga aylantiriladi.

Java dasturini yaratish va kompilyatsiya qilish uchun JDK kerak.

Java kodlarini yozish uchun Sublime Text yoki Notepad++ kabi yengil muharrirlardan foydalanishimiz mumkin.

Java fayllari .java kengaytmasiga ega.

Java dasturini kompilyatsiya qilish uchun:

javac Main.java

ishlatiladi.

Kompilyatsiya qilingan dasturni ishga tushirish uchun:

java Main

ishlatiladi.

Java dasturi odatda main() methodidan boshlanadi.

Ekranga ma'lumot chiqarish uchun:

System.out.println();

ishlatiladi.

Java katta-kichik harflarga e'tibor beradi.

Keyingi bobda Java dasturining tuzilishini va main() methodidagi har bir qism nimani anglatishini sodda qilib o‘rganamiz.