2. C dasturlash muhitini o‘rnatish

Oldingi bo‘limda C dasturlash tili bilan tanishdik.

Endi C tilida dastur yozishni boshlaymiz.

Buning uchun kompyuterimizga ikkita asosiy vosita kerak:

  1. Kod yozish dasturi
  2. Compiler

Kod yozish dasturida biz C kodimizni yozamiz.

Compiler esa yozgan kodimizni kompyuter bajara oladigan dasturga aylantiradi.

Hozircha compiler qanday ishlashini chuqur o‘rganishimiz shart emas.

Buni keyingi bo‘limlarda bosqichma-bosqich o‘rganamiz.

Kod yozish dasturi

C kodini yozish uchun og‘ir va murakkab dasturlardan foydalanish shart emas.

Ushbu kursda quyidagi yengil kod muharrirlaridan birini ishlatishingiz mumkin:

  • Sublime Text
  • Notepad++

Ikkalasi ham C kodlarini yozish uchun yetarli.

Agar siz Windows foydalanuvchisi bo‘lsangiz, Notepad++ juda sodda variant hisoblanadi.

Sublime Text esa Windows, Linux va macOS tizimlarida ishlaydi hamda tezkor va yengil kod muharriri hisoblanadi.

Siz ulardan istalgan birini tanlashingiz mumkin.

Sublime Text

Sublime Text — tezkor, yengil va dasturlash uchun qulay kod muharriri.

U yordamida:

  • C kodlarini yozish;
  • kodlarni tahrirlash;
  • fayllar bilan ishlash;
  • kodlarni rangli ko‘rinishda yozish;
  • bir nechta fayl bilan bir vaqtda ishlash

mumkin.

Sublime Text C dasturlarini o‘zi kompilyatsiya qilmaydi.

Buning uchun alohida GCC compiler kerak bo‘ladi.

Sublime Text'ni o‘rnatish

Sublime Text'ni rasmiy saytidan yuklab olib, kompyuteringizga o‘rnating.

O‘rnatilgandan keyin dasturni oching.

Bizga hozircha uning barcha imkoniyatlarini o‘rganish shart emas.

Biz asosan kod yozish oynasidan foydalanamiz.

Sublime Text C fayllarini avtomatik ravishda aniqlaydi va kodni rangli ko‘rinishda ko‘rsatadi.

Notepad++

Agar Windows ishlatayotgan bo‘lsangiz, Notepad++ ham juda yaxshi tanlov.

Notepad++ — oddiy, tezkor va kam resurs talab qiladigan kod muharriri.

U orqali C kodlarini bemalol yozishimiz mumkin.

Notepad++ ham compiler emas.

U faqat kodni yozish va tahrirlash uchun ishlatiladi.

C dasturini kompilyatsiya qilish uchun bizga GCC kerak bo‘ladi.

Notepad++'ni o‘rnatish

Notepad++ dasturini rasmiy saytidan yuklab olib, o‘rnating.

Dasturni ochganingizdan so‘ng yangi fayl yaratishingiz mumkin.

C faylini saqlashda fayl nomining oxiriga:

.c

qo‘shing.

Masalan:

main.c

Notepad++ C faylini aniqlagandan keyin kodni C sintaksisiga mos ravishda rangli ko‘rsatishi mumkin.

Qaysi birini tanlash kerak?

Ikkala dastur ham C tilini o‘rganish uchun yetarli.

Agar sizga juda sodda va yengil dastur kerak bo‘lsa:

Notepad++dan foydalanishingiz mumkin.

Agar zamonaviyroq va kengaytirish imkoniyatlari ko‘proq bo‘lgan muharrir xohlasangiz:

Sublime Textdan foydalanishingiz mumkin.

Muhimi, qaysi muharrirdan foydalanishingiz emas.

Muhimi — C kodini tushunish va yozishni o‘rganish.

Compiler

Endi ikkinchi kerakli vositaga o'tamiz.

Bu — compiler.

Compiler biz yozgan C kodini kompyuter bajarishi mumkin bo‘lgan dasturga aylantiradi.

Biz C kursimizda GCC compileridan foydalanamiz.

GCC — C dasturlash uchun keng tarqalgan va ishonchli compiler.

Biz kod yozish uchun Sublime Text yoki Notepad++dan, kodni kompilyatsiya qilish uchun esa GCC'dan foydalanamiz.

Windows foydalanuvchilari

Agar siz Windows ishlatsangiz, C compilerini alohida o‘rnatishingiz kerak bo‘ladi.

Windows uchun GCC bilan ishlashning turli usullari mavjud.

Masalan:

  • MinGW-w64;
  • MSYS2.

Ushbu kursda GCC o‘rnatilgandan keyin uni terminal orqali ishlatamiz.

Compiler o‘rnatilgandan so‘ng terminalni oching va:

gcc --version

buyrug‘ini yozing.

Agar GCC to‘g‘ri o‘rnatilgan bo‘lsa, uning versiyasi chiqadi.

Masalan:

gcc version ...

Versiya raqami sizda boshqacha bo‘lishi mumkin.

Linux foydalanuvchilari

Agar siz Linux ishlatsangiz, GCC'ni o‘rnatish odatda juda oson.

Ubuntu yoki Debian kabi tizimlarda:

sudo apt update

keyin:

sudo apt install build-essential

buyrug‘ini ishlatish mumkin.

O‘rnatilgandan keyin:

gcc --version

deb tekshirib ko‘ring.

Agar GCC versiyasi chiqsa, compiler muvaffaqiyatli o‘rnatilgan.

macOS foydalanuvchilari

macOS'da C dasturlash uchun Clang compileridan foydalanish mumkin.

Terminalni oching va:

clang --version

deb yozing.

Agar kerakli dasturlash vositalari o‘rnatilmagan bo‘lsa, macOS ularni o‘rnatishni taklif qiladi.

C dasturlashni boshlash uchun Clang'dan foydalanishimiz mumkin.

Birinchi C faylimiz

Endi birinchi C faylimizni yaratamiz.

Yangi papka yarating:

c-darslar

Uning ichida:

01-hello-world

nomli papka yarating.

Papka ichida:

main.c

nomli fayl yarating.

Natijada:

c-darslar/
└── 01-hello-world/
    └── main.c

bo‘ladi.

main.c faylini Sublime Text yoki Notepad++ yordamida oching.

Nega .c?

C dasturlarining source code fayllari odatda:

.c

bilan tugaydi.

Masalan:

main.c
hello.c
calculator.c
game.c

Bu fayllarda C tilida yozilgan kodlar saqlanadi.

.c kengaytmasi compilerga ushbu faylda C dasturlash tilidagi kod borligini bildiradi.

Birinchi dasturimiz

main.c faylini Sublime Text yoki Notepad++da oching.

Quyidagi kodni yozing:

#include <stdio.h>

int main() {
    printf("Salom, dunyo!");

    return 0;
}

Faylni saqlang.

Tabriklaymiz!

Siz birinchi C dasturingizni yozdingiz.

Ammo hozircha bu faqat kod.

Kompyuter uni bajarishi uchun avval uni kompilyatsiya qilishimiz kerak.

Dasturni kompilyatsiya qilish

Endi yozgan dasturimizni kompilyatsiya qilamiz.

main.c joylashgan papkani terminalda oching.

Keyin:

gcc main.c -o main

buyrug‘ini yozing.

Bu buyruq main.c faylidagi C kodini kompilyatsiya qiladi.

Agar xato bo‘lmasa, main nomli bajariluvchi dastur yaratiladi.

Windows tizimida u odatda:

main.exe

ko‘rinishida bo‘ladi.

Linux va macOS tizimlarida esa:

main

ko‘rinishida bo‘ladi.

Dasturni ishga tushirish

Agar Windows ishlatayotgan bo‘lsangiz:

.\main.exe

deb yozing.

Linux yoki macOS'da:

./main

deb yozing.

Natija:

Salom, dunyo!

bo‘ladi.

Demak, biz C dasturimizni muvaffaqiyatli yozdik, kompilyatsiya qildik va ishga tushirdik.

Kod yozish va compilerning farqi

Bu yerda ikkita narsani bir-biridan ajratib olish muhim.

Sublime Text yoki Notepad++ — kod yozish uchun.

GCC — kodni kompilyatsiya qilish uchun.

Masalan:

Sizning kodingiz
       ↓
Sublime Text / Notepad++
       ↓
     main.c
       ↓
       GCC
       ↓
Bajariluvchi dastur

Shuning uchun kod muharririda Run tugmasi bo‘lmasa ham, C dasturlarini terminal orqali kompilyatsiya qilib ishga tushirishimiz mumkin.

Bu usul dasturlash asoslarini o‘rganish uchun juda foydali.

Agar xato chiqsa

Dasturlashni boshlaganda xatolar chiqishi tabiiy.

Masalan, kodni noto‘g‘ri yozsak, compiler xato haqida xabar beradi.

Quyidagi kodga qarang:

#include <stdio.h>

int main() {
    printf("Salom, dunyo!"

    return 0;
}

Bu yerda printf() qatorining oxirida:

;

belgisi yo‘q.

Shuning uchun compiler xato chiqaradi.

To‘g‘ri kod:

#include <stdio.h>

int main() {
    printf("Salom, dunyo!");

    return 0;
}

Xato qilishdan qo‘rqmang.

Dasturlashni o‘rganish jarayonida xatolar juda oddiy holat.

Muhimi — compiler chiqargan xabarni o‘qish va xatoni topishga harakat qilish.

gcc ishlamasa

Agar:

gcc --version

buyrug‘ini yozganingizda GCC topilmasa, demak compiler hali to‘g‘ri o‘rnatilmagan bo‘lishi mumkin.

Masalan, Windows'da:

gcc is not recognized

kabi xabar chiqishi mumkin.

Bunday holatda GCC o‘rnatilishini va PATH sozlamalarini tekshirish kerak.

Linux yoki macOS'da ham GCC yoki kerakli compiler o‘rnatilganini tekshirish mumkin.

Hozircha PATH tushunchasini batafsil o‘rganishimiz shart emas.

Keyingi mavzularda terminal va dasturlarni boshqarish bilan bog‘liq tushunchalarni ham ko‘rib chiqamiz.

Biz hozir nimalarni o‘rgandik?

Bu bo‘limda:

  • kod muharriri nima ekanini;
  • Sublime Text nima ekanini;
  • Notepad++ nima ekanini;
  • compiler nima ekanini;
  • GCC nima ekanini;
  • C fayli qanday yaratilishini;
  • .c kengaytmasi nima uchun ishlatilishini;
  • birinchi C dasturimizni;
  • dasturni qanday kompilyatsiya qilishni;
  • dasturni qanday ishga tushirishni

o‘rgandik.

Eng muhimi, biz birinchi dasturimizni ishga tushirdik:

Salom, dunyo!

Endi biz C dasturlash tilini o‘rganishga tayyormiz.

Kichik mashq

main.c faylidagi:

printf("Salom, dunyo!");

qatorini o‘zgartiring.

Masalan:

printf("Men C tilini o‘rganyapman!");

Dasturni qayta kompilyatsiya qiling:

gcc main.c -o main

Keyin ishga tushiring.

Windows:

.\main.exe

Linux yoki macOS:

./main

Natija:

Men C tilini o‘rganyapman!

bo‘lishi kerak.

Shu bilan biz C dasturlash muhitini tayyorladik va birinchi dasturimizni muvaffaqiyatli ishga tushirdik.