4. Operatorlar

Operatorlar yordamida Java'da hisob-kitob qilish, qiymatlarni solishtirish va shartlarni tekshirish mumkin.

Masalan:

int a = 10;
int b = 5;

System.out.println(a + b);

Bu yerda + operator hisoblanadi.

Arifmetik operatorlar

Java'da asosiy matematik operatorlar:

+    qo‘shish
-    ayirish
*    ko‘paytirish
/    bo‘lish
%    qoldiq

Masalan:

int a = 10;
int b = 3;

System.out.println(a + b);
System.out.println(a - b);
System.out.println(a * b);
System.out.println(a / b);
System.out.println(a % b);

Natija:

13
7
30
3
1

Bo‘lish /

Agar ikkala son ham int bo‘lsa, natija ham butun son bo‘ladi.

Masalan:

int a = 10;
int b = 3;

System.out.println(a / b);

Natija:

3

Agar aniq kasr natija kerak bo‘lsa, double ishlatish mumkin:

double a = 10;
double b = 3;

System.out.println(a / b);

Natija taxminan:

3.3333333333333335

Qoldiq %

% operatori bo‘lishdan qolgan qoldiqni beradi.

Masalan:

System.out.println(10 % 3);

Natija:

1

Chunki:

10 / 3 = 3

va 1 qoldiq qoladi.

Bu operator juft va toq sonlarni aniqlashda juda foydali.

Masalan:

int son = 10;

if (son % 2 == 0) {
    System.out.println("Juft son");
}

Qiymat berish operatori =

= o‘zgaruvchiga qiymat berish uchun ishlatiladi.

int yosh = 18;

Bu yerda 18 qiymati yosh o‘zgaruvchisiga berildi.

Keyin qiymatni o‘zgartirish mumkin:

yosh = 19;

Qo‘shib qiymat berish +=

Masalan:

int son = 10;

son += 5;

Bu:

son = son + 5;

bilan bir xil.

Natija:

15

Ayirib qiymat berish -=

int son = 10;

son -= 3;

Bu:

son = son - 3;

bilan bir xil.

Natija:

7

Ko‘paytirib qiymat berish *=

int son = 10;

son *= 2;

Bu:

son = son * 2;

bilan bir xil.

Natija:

20

Bo‘lib qiymat berish /=

int son = 10;

son /= 2;

Bu:

son = son / 2;

bilan bir xil.

Natija:

5

1 ga oshirish ++

O‘zgaruvchini 1 ga oshirish uchun ++ ishlatiladi.

int son = 10;

son++;

System.out.println(son);

Natija:

11

Bu:

son = son + 1;

bilan bir xil.

1 ga kamaytirish --

O‘zgaruvchini 1 ga kamaytirish uchun -- ishlatiladi.

int son = 10;

son--;

System.out.println(son);

Natija:

9

Taqqoslash operatorlari

Taqqoslash operatorlari ikki qiymatni solishtirish uchun ishlatiladi.

Asosiylari:

==    teng
!=    teng emas
>     katta
<     kichik
>=    katta yoki teng
<=    kichik yoki teng

Natija odatda true yoki false bo‘ladi.

==

Ikki qiymat tengligini tekshiradi.

int a = 10;
int b = 10;

System.out.println(a == b);

Natija:

true

!=

Ikki qiymat teng emasligini tekshiradi.

int a = 10;
int b = 5;

System.out.println(a != b);

Natija:

true

>

Chapdagi qiymat o‘ngdagidan katta ekanligini tekshiradi.

int a = 10;
int b = 5;

System.out.println(a > b);

Natija:

true

<

Chapdagi qiymat o‘ngdagidan kichik ekanligini tekshiradi.

int a = 5;
int b = 10;

System.out.println(a < b);

Natija:

true

>=

Katta yoki tengligini tekshiradi.

int yosh = 18;

System.out.println(yosh >= 18);

Natija:

true

<=

Kichik yoki tengligini tekshiradi.

int yosh = 18;

System.out.println(yosh <= 18);

Natija:

true

Mantiqiy operatorlar

Bir nechta shartni birlashtirish uchun mantiqiy operatorlardan foydalanamiz.

Asosiylari:

&&    VA
||    YOKI
!     EMAS

&&

&& — ikkala shart ham rost bo‘lishi kerak.

Masalan:

int yosh = 20;

System.out.println(yosh >= 18 && yosh <= 30);

Natija:

true

Bu yerda ikkala shart ham rost:

yosh >= 18
yosh <= 30

||

|| — shartlardan kamida bittasi rost bo‘lsa, natija true bo‘ladi.

Masalan:

int yosh = 15;

System.out.println(yosh < 18 || yosh > 60);

Birinchi shart rost:

yosh < 18

Shuning uchun natija:

true

!

! qiymatni teskarisiga o‘zgartiradi.

Masalan:

boolean talaba = true;

System.out.println(!talaba);

Natija:

false

Agar:

boolean talaba = false;

bo‘lsa:

!talaba

natijasi:

true

Operatorlarni birga ishlatish

Operatorlarni birlashtirish mumkin.

Masalan:

int yosh = 20;
boolean hujjat = true;

if (yosh >= 18 && hujjat) {
    System.out.println("Ruxsat berildi");
}

Bu yerda ikkita shart tekshirilmoqda.

String bilan ==

Stringlarni solishtirishda boshlang‘ich dasturchilar ko‘p xato qiladi.

Masalan, matnlarni solishtirish uchun:

String ism = "Ali";

if (ism.equals("Ali")) {
    System.out.println("Salom Ali!");
}

String qiymatlarini solishtirishda equals() metodidan foydalanish yaxshi usul.

Hozircha quyidagini eslab qoling:

sonlar → ==

String → equals()

Operatorlar tartibi

Java matematik amallarni ma'lum tartibda bajaradi.

Masalan:

int natija = 10 + 5 * 2;

Avval ko‘paytirish bajariladi:

5 * 2 = 10

Keyin:

10 + 10 = 20

Natija:

20

Agar boshqa tartib kerak bo‘lsa, qavs ishlatamiz:

int natija = (10 + 5) * 2;

Natija:

30

Oddiy misol

int narx = 100;
int chegirma = 20;

int natija = narx - chegirma;

System.out.println(natija);

Natija:

80

Amaliy mashqlar

1-mashq

Ikki son yarating va quyidagi amallarni bajaring:

+
-
*
/
%

2-mashq

Biror sonning juft yoki toq ekanligini % yordamida aniqlang.

3-mashq

Foydalanuvchining yoshini tekshiring.

Agar yosh 18 yoki undan katta bo‘lsa, true chiqaring.

4-mashq

Quyidagi shartni tekshiring:

son 10 dan katta
VA
son 20 dan kichik

5-mashq

Ikki sonning qaysi biri katta ekanligini taqqoslash operatorlari yordamida aniqlang.

Muhim narsalarni eslab qoling

Arifmetik operatorlar:

+  -  *  /  %

Qiymat berish:

=

Qisqa qiymat berish:

+=  -=  *=  /=

1 ga oshirish:

++

1 ga kamaytirish:

--

Taqqoslash:

==  !=  >  <  >=  <=

Mantiqiy operatorlar:

&&  ||  !

Operatorlar Java dasturlarida hisoblash va shartlarni tekshirish uchun juda ko‘p ishlatiladi.

Keyingi bobda if, else va switch yordamida dasturga qaror qabul qilishni o‘rgatamiz.