3. O‘zgaruvchilar va ma'lumot turlari¶

Dastur yozayotganda ko‘pincha ma'lumotlarni vaqtincha saqlashimiz kerak bo‘ladi.

Masalan:

yosh = 18
ball = 95
ism = "Ali"

Bunday ma'lumotlarni saqlash uchun o‘zgaruvchilar ishlatiladi.

---

O‘zgaruvchi nima?¶

O‘zgaruvchini oddiy qilib kompyuter xotirasidagi nom berilgan joy deb tasavvur qilish mumkin.

Masalan:

int yosh = 18;

Bu yerda:

int   → ma'lumot turi
yosh  → o‘zgaruvchi nomi
18    → qiymat

Demak, yosh nomli o‘zgaruvchida 18 qiymati saqlanmoqda.

---

O‘zgaruvchi yaratish¶

O‘zgaruvchi yaratishning oddiy ko‘rinishi:

tur nom = qiymat;

Masalan:

int yosh = 18;

Yana:

double narx = 15.5;

Bu yerda yosh va narx ikkita o‘zgaruvchi.

---

int¶

int butun sonlarni saqlash uchun ishlatiladi.

Masalan:

int yosh = 18;
int ball = 95;
int son = -10;

int bilan kasr son saqlash uchun foydalanmaymiz.

Masalan:

int narx = 15.5;

bunday yozish to‘g‘ri emas.

Kasr sonlar uchun double ishlatamiz.

---

double¶

double kasr sonlarni saqlash uchun ishlatiladi.

Masalan:

double narx = 15.5;
double harorat = 23.7;
double pi = 3.14159;

Ekranga chiqarish:

cout << narx;

Natija:

15.5

---

float¶

float ham kasr sonlarni saqlash uchun ishlatiladi.

Masalan:

float harorat = 25.5;

Boshlang‘ich dasturlarda ko‘pincha double dan foydalanish qulayroq.

Hozircha quyidagicha eslab qoling:

int     → butun son
double  → kasr son

---

char¶

char bitta belgini saqlaydi.

Masalan:

char harf = 'A';

Ekranga chiqarish:

cout << harf;

Natija:

A

char qiymati bitta qo‘shtirnoq ichida yoziladi:

'A'

---

string¶

Bir nechta belgidan iborat matnni saqlash uchun string ishlatiladi.

Masalan:

string ism = "Ali";

Ekranga chiqarish:

cout << ism;

Natija:

Ali

string ishlatish uchun:

#include <string>

kutubxonasini qo‘shish mumkin.

Ko‘pincha iostream bilan birga quyidagicha yozamiz:

#include <iostream>
#include <string>

using namespace std;

---

bool¶

bool faqat ikkita qiymatni saqlaydi:

true
false

Masalan:

bool talaba = true;

Yoki:

bool yomgir = false;

true — rost.

false — yolg‘on.

---

Asosiy ma'lumot turlari¶

Hozircha quyidagi turlarni yaxshi tushunib oling:

Tur	Nima saqlaydi	Misol
int	Butun son	18
double	Kasr son	15.5
float	Kasr son	2.5
char	Bitta belgi	'A'
string	Matn	"Ali"
bool	Rost yoki yolg‘on	true

---

O‘zgaruvchining qiymatini o‘zgartirish¶

O‘zgaruvchining qiymatini keyinchalik o‘zgartirish mumkin.

Masalan:

int yosh = 18;

yosh = 19;

Endi yosh qiymati:

19

bo‘ladi.

To‘liq misol:

#include <iostream>

using namespace std;

int main() {
    int yosh = 18;

    cout << yosh << endl;

    yosh = 19;

    cout << yosh;

    return 0;
}

Natija:

18
19

---

O‘zgaruvchidan hisoblashda foydalanish¶

O‘zgaruvchilar bilan matematik amallar bajarish mumkin.

Masalan:

int a = 10;
int b = 20;

int natija = a + b;

cout << natija;

Natija:

30

Bu yerda natija o‘zgaruvchisida 30 saqlanadi.

---

Bir nechta o‘zgaruvchi¶

Bir nechta o‘zgaruvchi yaratish mumkin.

Masalan:

string ism = "Ali";
int yosh = 18;
double ball = 95.5;

Keyin ularni chiqaramiz:

cout << ism << endl;
cout << yosh << endl;
cout << ball;

Natija:

Ali
18
95.5

---

O‘zgaruvchi nomlari¶

O‘zgaruvchiga tushunarli nom berish yaxshi.

Masalan:

int yosh = 18;

bu:

int x = 18;

dan tushunarliroq.

Yana:

double mahsulot_narxi = 25.5;

bu ham yaxshi nom.

---

O‘zgaruvchi nomida nimalar mumkin?¶

O‘zgaruvchi nomida harflar, raqamlar va _ belgisidan foydalanish mumkin.

Masalan:

int yosh;
int yosh2;
int talaba_soni;

Lekin raqam bilan boshlash mumkin emas.

Noto‘g‘ri:

int 2yosh;

To‘g‘ri:

int yosh2;

---

Katta va kichik harflar¶

C++ katta va kichik harflarni farqlaydi.

Masalan:

int yosh = 18;
int Yosh = 20;

Bu ikkita boshqa-boshqa o‘zgaruvchi.

yosh

va:

Yosh

bir xil emas.

Shuning uchun o‘zgaruvchi nomlarini bir xil usulda yozishga odatlaning.

---

O‘zgaruvchini avval yaratib, keyin qiymat berish¶

Qiymatni darhol berish shart emas.

Masalan:

int yosh;

yosh = 18;

Bu ham to‘g‘ri.

Yoki:

string ism;

ism = "Ali";

---

const¶

Ba'zan qiymatni o‘zgartirishni xohlamaymiz.

Bunday holatda const ishlatishimiz mumkin.

Masalan:

const double PI = 3.14159;

Endi PI qiymatini o‘zgartirish mumkin emas.

Masalan:

PI = 4;

bunday kod xato beradi.

const ni hozircha shunday eslab qoling:

const o‘zgarmas qiymat yaratish uchun ishlatiladi.

---

Oddiy dastur¶

Keling, o‘zgaruvchilardan foydalanib kichik dastur yozamiz.

#include <iostream>

using namespace std;

int main() {
    string ism = "Ali";
    int yosh = 18;

    cout << "Ism: " << ism << endl;
    cout << "Yosh: " << yosh;

    return 0;
}

Natija:

Ism: Ali
Yosh: 18

---

Amaliy mashqlar¶

1-mashq¶

Quyidagi o‘zgaruvchilarni yarating:

ism
yosh
shahar

Keyin ularni ekranga chiqaring.

---

2-mashq¶

Ikki son yarating:

int a = 20;
int b = 10;

Ularning:

• yig‘indisini;
• ayirmasini;
• ko‘paytmasini

ekranga chiqaring.

---

3-mashq¶

Mahsulot haqida quyidagi ma'lumotlarni saqlang:

nomi
narxi
soni

Keyin ularni ekranga chiqaring.

---

4-mashq¶

Quyidagi dastur natijasini toping:

int a = 10;
int b = 5;

int natija = a + b;

cout << natija;

---

5-mashq¶

Quyidagi o‘zgaruvchini yarating:

const double PI = 3.14159;

Keyin PI ni ekranga chiqaring.

---

Muhim narsalarni eslab qoling¶

O‘zgaruvchi ma'lumotni saqlash uchun ishlatiladi.

O‘zgaruvchining oddiy ko‘rinishi:

int yosh = 18;

Asosiy ma'lumot turlari:

int
double
float
char
string
bool

int — butun son.

double — kasr son.

char — bitta belgi.

string — matn.

bool — true yoki false.

const — o‘zgarmas qiymat yaratish uchun ishlatiladi.

O‘zgaruvchilarga tushunarli nom berish kodni o‘qishni osonlashtiradi.