Ro'yxatlar va kortejlar

shaharlar = ["Toshkent", "Samarqand", "Buxoro", "Xiva"]
baholar = [85, 92, 78, 95, 88]
aralash = ["Husanboy", 25, 4.5, True]        # turli turlar bir ro'yxatda
bosh_royxat = []

print(shaharlar)
print(len(baholar))

shaharlar = ["Toshkent", "Samarqand", "Buxoro", "Xiva"]

print(shaharlar[0])       # birinchi
print(shaharlar[-1])      # oxirgi
print(shaharlar[1:3])     # kesish ham ishlaydi

mevalar = ["olma", "anor"]

mevalar.append("uzum")                 # oxiriga qo'shish
print(mevalar)

mevalar.insert(1, "shaftoli")          # ma'lum joyga qo'yish
print(mevalar)

mevalar.extend(["banan", "kivi"])      # boshqa ro'yxatni qo'shish
print(mevalar)

mevalar = ["olma", "anor", "uzum", "banan"]

mevalar.remove("anor")          # qiymat bo'yicha
print(mevalar)

oxirgi = mevalar.pop()          # oxirgisini olib tashlaydi va qaytaradi
print(oxirgi, "->", mevalar)

birinchi = mevalar.pop(0)       # indeks bo'yicha
print(birinchi, "->", mevalar)

del mevalar[0]                  # del operatori
print(mevalar)

mevalar.clear()                 # hammasini tozalash
print(mevalar)

baholar = [85, 92, 78, 95, 88]

print(sorted(baholar))                    # yangi ro'yxat qaytaradi
print(baholar)                            # asli o'zgarmadi

baholar.sort()                            # o'z joyida tartiblaydi
print(baholar)

baholar.sort(reverse=True)                # kamayish tartibida
print(baholar)

baholar.reverse()                         # teskari o'girish
print(baholar)

print(baholar.index(92))                  # indeksni topish
print(baholar.count(85))                  # necha marta uchraydi

baholar = [85, 92, 78, 95, 88]

print("Eng yuqori:", max(baholar))
print("Eng past:  ", min(baholar))
print("Yig'indi:  ", sum(baholar))
print("O'rtacha:  ", sum(baholar) / len(baholar))
print("92 bormi:  ", 92 in baholar)

asl = [1, 2, 3]

xato_nusxa = asl              # bu nusxa EMAS
xato_nusxa.append(4)
print("Asl:", asl)            # asl ham o'zgardi!

asl = [1, 2, 3]
togri_nusxa = asl.copy()      # yoki asl[:] yoki list(asl)
togri_nusxa.append(4)
print("Asl:", asl)
print("Nusxa:", togri_nusxa)

jadval = [
    ["Husanboy", 85, 92],
    ["Sardor",  78, 88],
    ["Malika",  95, 91],
]

print(jadval[0])           # birinchi qator
print(jadval[0][0])        # birinchi qator, birinchi ustun
print(jadval[2][2])        # Malikaning ikkinchi bahosi

for qator in jadval:
    ism = qator[0]
    ortacha = (qator[1] + qator[2]) / 2
    print(f"{ism:<10}{ortacha:>6.1f}")

koordinata = (41.311, 69.240)      # Toshkent koordinatalari
ranglar = ("qizil", "yashil", "ko'k")
bitta_elementli = ("salom",)        # vergulga e'tibor bering!

print(koordinata[0])
print(len(ranglar))

koordinata = (41.311, 69.240)
koordinata[0] = 50.0

talaba = ("Husanboy", 25, "Namangan")

ism, yosh, shahar = talaba
print(f"{ism}, {yosh} yosh, {shahar}")

# Yulduzcha bilan qolganini yig'ish
baholar = (85, 92, 78, 95, 88)
birinchi, *qolganlari = baholar
print(birinchi, qolganlari)

# Kortej lug'at kaliti bo'la oladi, ro'yxat esa yo'q
manzillar = {
    (41.311, 69.240): "Toshkent",
    (39.654, 66.960): "Samarqand",
}
print(manzillar[(41.311, 69.240)])

# Oddiy usul
kvadratlar = []
for son in range(1, 6):
    kvadratlar.append(son ** 2)
print(kvadratlar)

# Generator bilan
kvadratlar = [son ** 2 for son in range(1, 6)]
print(kvadratlar)

# Shart bilan
juftlar = [son for son in range(1, 21) if son % 2 == 0]
print(juftlar)

# Matnlar ustida
shaharlar = ["toshkent", "samarqand", "buxoro"]
kattalar = [sh.title() for sh in shaharlar]
print(kattalar)

# ============================================
# Guruh baholari statistikasi
# ============================================

talabalar = [
    ("Husanboy Qodirov", [85, 92, 78]),
    ("Sardor Aliyev",    [70, 65, 80]),
    ("Malika Yusupova",  [95, 91, 98]),
    ("Bekzod Rasulov",   [60, 72, 68]),
]

print("=" * 52)
print(f"{'Talaba':<25}{'Baholar':<18}{'O‘rtacha':>10}")
print("=" * 52)

ortachalar = []

for ism, baholar in talabalar:
    ortacha = sum(baholar) / len(baholar)
    ortachalar.append(ortacha)
    baho_matn = ", ".join(str(b) for b in baholar)
    print(f"{ism:<25}{baho_matn:<18}{ortacha:>10.1f}")

print("=" * 52)
print(f"{'Guruh o‘rtachasi:':<40}{sum(ortachalar) / len(ortachalar):>11.1f}")
print(f"{'Eng yuqori natija:':<40}{max(ortachalar):>11.1f}")
print(f"{'Eng past natija:':<40}{min(ortachalar):>11.1f}")

alochilar = [ism for ism, baholar in talabalar if sum(baholar) / len(baholar) >= 85]
print(f"\nA'lochilar ({len(alochilar)} ta): {', '.join(alochilar)}")