Muhitni sozlash va birinchi dastur - Python dasturlash tili

Nazariya yetarli - endi kompyuteringizni ishga tayyorlaymiz. Bu bo'lim oxirida sizda ishlaydigan Python muhiti va birinchi bajarilgan dastur bo'ladi.

Bizga nima kerak? #

Python bilan ishlash uchun atigi ikki narsa kerak:

Komponent	Vazifasi	Biz nimani tanlaymiz
Python interpretatori	Kodni o'qib bajaradi	python.org dan rasmiy versiya
Matn muharriri	Kod yozadigan dastur	Notepad++ yoki Sublime Text

Nima uchun og'ir IDE emas?

PyCharm yoki VS Code kabi katta muhitlar kuchli, lekin boshlovchini chalg'itadi. Yengil muharrir bilan boshlaganingizda kodning o'ziga e'tibor qaratasiz. Keyinchalik istalgan vaqtda katta IDE ga o'tishingiz mumkin.

1-qadam: Python'ni o'rnatish #

Windows uchun #

python.org/downloads sahifasiga kiring.
Sariq "Download Python 3.x.x" tugmasini bosing.
Yuklab olingan .exe faylni ishga tushiring.

Eng muhim qadam

O'rnatuvchi oynasining pastki qismidagi Add python.exe to PATH katagiga albatta belgi qo'ying. Aks holda terminalda python buyrug'i ishlamaydi va keyinchalik qo'lda sozlashga to'g'ri keladi.

O'rnatuvchi oynasi: PATH katagiga belgi qo'yishni unutmang

Linux uchun #

Ko'pchilik distributivlarda Python allaqachon o'rnatilgan bo'ladi. Tekshirib ko'ring va kerak bo'lsa o'rnating:

Terminal

python3 --version
sudo apt update && sudo apt install python3 python3-pip

macOS uchun #

Terminal

brew install python3

Agar Homebrew bo'lmasa, python.org dan .pkg faylni yuklab o'rnatish ham mumkin.

2-qadam: O'rnatishni tekshirish #

Terminalni oching (Windows'da Win + R, so'ng cmd) va yozing:

Terminal

python --version

Natija

Python 3.13.1

Agar versiya raqami chiqsa - hammasi joyida.

"python is not recognized" xatosi chiqsa

Bu PATH sozlanmaganini bildiradi. Yechimlar:

O'rnatuvchini qaytadan ishga tushiring va Modify → Add Python to environment variables ni belgilang.
Yoki python o'rniga py buyrug'ini sinab ko'ring - Windows'da bu ko'pincha ishlaydi.

3-qadam: Matn muharririni sozlash #

Notepad++ (Windows) #

notepad-plus-plus.org saytidan yuklab o'rnating, so'ng quyidagi sozlamalarni bajaring:

Sozlama	Yo'l	Qiymat
Til	`Language` → `P` → `Python`	Python
Kodlash	`Encoding` → `Encode in UTF-8`	UTF-8
Bo'shliqlar	`Settings` → `Preferences` → `Language`	`Replace by space`, hajmi 4

Tab va bo'shliq aralashmasin

Python'da bo'sh joy - sintaksisning bir qismi. Agar bir satrda Tab, boshqasida bo'shliq ishlatsangiz, IndentationError xatosi chiqadi. Shu sababli Tab tugmasini 4 ta bo'shliqqa almashtirish sozlamasi majburiy.

Kodni bevosita Notepad++ dan ishga tushirish uchun F5 tugmasini bosing va quyidagi buyruqni kiriting:

Natija

cmd /K python "$(FULL_CURRENT_PATH)" & pause

Uni Save... tugmasi orqali Ctrl+Shift+P kombinatsiyasiga bog'lab qo'ysangiz, keyingi safar bir tugma bilan ishga tushirasiz.

Sublime Text #

sublimetext.com dan yuklab o'rnating. Foydali sozlamalar Preferences → Settings bo'limida:

JSON

{
    "translate_tabs_to_spaces": true,
    "tab_size": 4,
    "rulers": [79],
    "ensure_newline_at_eof_on_save": true,
    "trim_trailing_white_space_on_save": true,
    "default_encoding": "UTF-8"
}

Kodni ishga tushirish uchun Ctrl + B tugmalarini bosish yetarli - natija pastdagi panelda ko'rinadi.

Foydali kombinatsiyalar

Amal	Notepad++	Sublime Text
Saqlash	`Ctrl` + `S`	`Ctrl` + `S`
Izohga olish	`Ctrl` + `Q`	`Ctrl` + `/`
Satrni ko'chirish	`Ctrl` + `D`	`Ctrl` + `Shift` + `D`
Qidirish	`Ctrl` + `F`	`Ctrl` + `F`
Ishga tushirish	`F5`	`Ctrl` + `B`

4-qadam: Birinchi dastur #

Ish papkasi yarating - masalan D:\python-darslar\. Ichida salom.py faylini oching va yozing:

Python

# Bu mening birinchi Python dasturim
print("Salom, dunyo!")
print("Men Python o'rganishni boshladim.")

Faylni saqlang va ishga tushiring:

Terminal

cd D:\python-darslar
python salom.py

Natija

Salom, dunyo!
Men Python o'rganishni boshladim.

Tabriklaymiz - siz endi dasturchisiz! :)

Fayl nomiga e'tibor bering

Faylni hech qachon python.py, random.py yoki math.py deb nomlamang. Bunday nomlar Python'ning o'z modullari bilan to'qnashadi va juda chalkash xatolarga olib keladi.

5-qadam: Interaktiv rejim (REPL) #

Kichik narsalarni tez sinab ko'rish uchun fayl yaratish shart emas. Terminalda python deb yozing:

Terminal

python

Natija

Python 3.13.1 (main, Dec  3 2024, 12:00:00)
Type "help", "copyright", "credits" or "license" for more information.
>>> 2 + 2
4
>>> ism = "Husanboy"
>>> print("Salom, " + ism)
Salom, Husanboy
>>> exit()

Bu rejim REPL deb ataladi (Read - Eval - Print - Loop). Butun darslik davomida kichik tajribalar uchun undan foydalaning.

Ish jarayoni qanday ko'rinadi? #

Har bir dars shu to'rt qadamdan iborat bo'ladi

Amaliy topshiriq

tanishuv.py nomli fayl yarating.
Unda o'zingizning ismingiz, yoshingiz va sevimli mashg'ulotingizni uchta alohida print() bilan chiqaring.
Faylni terminaldan ishga tushiring.
So'ng REPL rejimida 2026 - 2005 amalini bajarib ko'ring.

Xulosa #

Python'ni python.org dan o'rnatib, Windows'da PATH katagini belgilash muhim.
python --version buyrug'i o'rnatish to'g'ri bajarilganini tasdiqlaydi.
Notepad++ va Sublime Text da Tab'ni 4 ta bo'shliqga almashtirish shart.
Dastur .py kengaytmali faylda saqlanadi va python fayl.py buyrug'i bilan ishga tushiriladi.
Kichik tajribalar uchun REPL rejimi qulay.

Keyingi bo'limda Python sintaksisining asosiy qoidalari - bo'sh joylar, izohlar va ma'lumot kiritish bilan tanishamiz.

Bizga nima kerak? #

1-qadam: Python'ni o'rnatish #

Windows uchun #

Linux uchun #

macOS uchun #

2-qadam: O'rnatishni tekshirish #

3-qadam: Matn muharririni sozlash #

Notepad++ (Windows) #

Sublime Text #

4-qadam: Birinchi dastur #

5-qadam: Interaktiv rejim (REPL) #

Ish jarayoni qanday ko'rinadi? #

Xulosa #

Xatolik topdingizmi?