O'zgaruvchilar va ma'lumot turlari - Python dasturlash tili

O'zgaruvchi - dasturlashning eng asosiy tushunchasi. Uni nom yozilgan quti deb tasavvur qiling: quti ichida qiymat turadi, siz esa unga nom orqali murojaat qilasiz.

O'zgaruvchi yaratish #

Python'da o'zgaruvchi e'lon qilish uchun alohida buyruq yo'q - shunchaki qiymat berasiz:

Python

ism = "Husanboy"        # matn
yosh = 25              # butun son
boy = 1.68             # o'nlik son
talabami = True        # mantiqiy qiymat

print(ism, yosh, boy, talabami)

Natija

Husanboy 25 1.68 True

Har bir o'zgaruvchi xotiradagi qiymatga ishora qiladi

Asosiy ma'lumot turlari #

Tur	Nomi	Misol	Nima uchun kerak
`int`	Butun son	`22`, `-5`, `1000000`	Yosh, miqdor, hisoblagich
`float`	O'nlik son	`1.68`, `-0.5`, `3.14`	Narx, o'rtacha, o'lchov
`str`	Matn	`"Salom"`, `'Toshkent'`	Ism, manzil, xabar
`bool`	Mantiqiy	`True`, `False`	Ha/yo'q holatlar
`list`	Ro'yxat	`[1, 2, 3]`	Tartiblangan to'plam
`tuple`	Kortej	`(1, 2, 3)`	O'zgarmas to'plam
`dict`	Lug'at	`{"ism": "Ali"}`	Kalit-qiymat juftliklari
`set`	To'plam	`{1, 2, 3}`	Takrorlanmaydigan elementlar
`NoneType`	Bo'shlik	`None`	"Qiymat yo'q" holati

Turni tekshirish uchun type() funksiyasi ishlatiladi:

Python

print(type(25))
print(type(1.68))
print(type("Husanboy"))
print(type(True))
print(type([1, 2, 3]))
print(type(None))

Natija

<class 'int'>
<class 'float'>
<class 'str'>
<class 'bool'>
<class 'list'>
<class 'NoneType'>

Sonlar bilan ishlash #

`int` - butun sonlar #

Python

talabalar_soni = 30
harorat = -12
aholi = 36_000_000        # pastki chiziq o'qishni osonlashtiradi

print(aholi)

Natija

36000000

Python'da son chegarasi yo'q

Ko'p tillarda butun son 64 bitga sig'ishi kerak. Python'da esa xotira yetguncha istalgan katta son bilan ishlash mumkin:

Python

print(2 ** 200)

Natija

1606938044258990275541962092341162602522202993782792835301376

`float` - o'nlik sonlar #

Python

narx = 15500.75
foiz = 0.12
tezlik = 3.5e8          # 3.5 * 10^8 ilmiy shakl

print(narx, foiz, tezlik)

Natija

15500.75 0.12 350000000.0

Kasr sonlar aniq emas

Python

print(0.1 + 0.2)

Natija

0.30000000000000004

Bu Python'ning kamchiligi emas - barcha tillarda kasr sonlar ikkilik sistemada taxminiy saqlanadi. Pul bilan ishlaganda decimal modulidan foydalaning:

Python

from decimal import Decimal
print(Decimal("0.1") + Decimal("0.2"))

Natija

0.3

Matn (`str`) #

Matn bir yoki qo'shtirnoq ichida yoziladi - farqi yo'q:

Python

shahar = "Toshkent"
mamlakat = 'O\'zbekiston'

# Uch qo'shtirnoq - ko'p satrli matn uchun
manzil = """Toshkent shahri,
Chilonzor tumani,
12-uy"""

print(manzil)

Natija

Toshkent shahri,
Chilonzor tumani,
12-uy

Matnlarni birlashtirish va takrorlash:

Python

ism = "Husanboy"
familiya = "Qodirov"

toliq_ism = ism + " " + familiya
print(toliq_ism)
print("-" * 30)
print(len(toliq_ism), "ta belgi")

Natija

Husanboy Qodirov
------------------------------
16 ta belgi

`bool` - mantiqiy qiymat #

Faqat ikkita qiymatga ega: True va False (bosh harf bilan!).

Python

imtihon_topshirildi = True
qarzi_bor = False

print(10 > 5)
print(10 == 5)
print("a" in "salom")

Natija

True
False
True

Qaysi qiymatlar "yolg'on" hisoblanadi?

Python har qanday qiymatni mantiqiy kontekstda tekshira oladi. Quyidagilar False deb qaraladi:

Qiymat	Turi
`False`	bool
`0`, `0.0`	son
`""`	bo'sh matn
`[]`, `()`, `{}`	bo'sh to'plamlar
`None`	bo'shlik

Qolgan hamma narsa True.

Python

ism = ""
if ism:
    print("Ism kiritilgan")
else:
    print("Ism bo'sh!")

Natija

Ism bo'sh!

`None` - qiymat yo'qligi #

None "hali qiymat berilmagan" degan ma'noni bildiradi:

Python

natija = None

print(natija)
print(natija is None)

Natija

None
True

None ni == bilan solishtirmang

natija == None emas, natija is None deb yozing. is operatori xotiradagi aynan bir xil obyektni tekshiradi va bu None uchun to'g'ri usul.

Turlarni o'zgartirish (type casting) #

Python

# Matndan songa
yosh_matn = "22"
yosh_son = int(yosh_matn)
print(yosh_son + 1)

# Sondan matnga
narx = 15000
xabar = "Narxi: " + str(narx) + " so'm"
print(xabar)

# Butundan kasrga va aksincha
print(float(7))        # 7.0
print(int(7.9))        # 7  -- kasr qismi tashlanadi, yaxlitlanmaydi!
print(round(7.9))      # 8  -- yaxlitlash uchun round()

Natija

23
Narxi: 15000 so'm
7.0
7
8

Funksiya	Vazifasi	Misol	Natija
`int(x)`	Butun songa	`int("42")`	`42`
`float(x)`	Kasr songa	`float("3.14")`	`3.14`
`str(x)`	Matnga	`str(99)`	`"99"`
`bool(x)`	Mantiqiyga	`bool(0)`	`False`
`list(x)`	Ro'yxatga	`list("abc")`	`['a','b','c']`

O'zgartirish har doim ham ishlamaydi

Python

son = int("yigirma")

Natija

ValueError: invalid literal for int() with base 10: 'yigirma'

14-bo'limda bunday xatolarni qanday xavfsiz ushlashni o'rganamiz.

Bir vaqtda bir nechta qiymat berish #

Python

# Bir nechta o'zgaruvchi bir satrda
ism, yosh, shahar = "Sardor", 25, "Buxoro"
print(ism, yosh, shahar)

# Bir xil qiymat
a = b = c = 0
print(a, b, c)

# Qiymatlarni almashtirish - Python'da juda oson
birinchi = 10
ikkinchi = 20
birinchi, ikkinchi = ikkinchi, birinchi
print(birinchi, ikkinchi)

Natija

Sardor 25 Buxoro
0 0 0
20 10

f-satrlar bilan chiroyli chiqarish #

Bu Python'ning eng qulay imkoniyatlaridan biri:

Python

ism = "Husanboy"
yosh = 25
ortacha_baho = 4.6789

print(f"Salom, {ism}! Sizga {yosh} yosh.")
print(f"Kelasi yili {yosh + 1} yoshga to'lasiz.")
print(f"O'rtacha bahoyingiz: {ortacha_baho:.2f}")
print(f"Ism uzunligi: {len(ism)}")

Natija

Salom, Husanboy! Sizga 25 yosh.
Kelasi yili 26 yoshga to'lasiz.
O'rtacha bahoyingiz: 4.68
Ism uzunligi: 8

Amaliy misol: do'kon cheki #

Python

# ============================================
# Oddiy chek generatori
# ============================================

MAHSULOT_NOMI = "Klaviatura"
NARX = 185000
SONI = 2
QQS_FOIZI = 0.12

oraliq_summa = NARX * SONI
qqs = oraliq_summa * QQS_FOIZI
jami = oraliq_summa + qqs

print("=" * 36)
print(f"{'CHEK':^36}")
print("=" * 36)
print(f"{MAHSULOT_NOMI:<20}{SONI:>3} x {NARX:>9,}")
print("-" * 36)
print(f"{'Oraliq summa:':<24}{oraliq_summa:>11,}")
print(f"{'QQS (12%):':<24}{qqs:>11,.0f}")
print(f"{'JAMI:':<24}{jami:>11,.0f}")
print("=" * 36)

Natija

====================================
                CHEK                
====================================
Klaviatura            2 x   185,000
------------------------------------
Oraliq summa:              370,000
QQS (12%):                  44,400
JAMI:                      414,400
====================================

Amaliy topshiriq

tana_massasi.py dasturini yozing:

Foydalanuvchidan bo'y (metrda, float) va vazn (kg, float) so'rang.
Tana massasi indeksini hisoblang: vazn / (boy ** 2).
Natijani f-satr yordamida ikkita kasr xonagacha chiqaring.
type() bilan har bir o'zgaruvchining turini ham ko'rsating.

Xulosa #

O'zgaruvchi e'lon qilish uchun alohida buyruq kerak emas: nom = qiymat.
Asosiy turlar: int, float, str, bool, None va to'plamlar.
type() turni ko'rsatadi, int()/str()/float() turni o'zgartiradi.
Kasr sonlar taxminiy saqlanadi - pul uchun decimal ishlating.
f"..." satrlari qiymatlarni matnga qo'shishning eng qulay usuli.

Keyingi bo'limda operatorlar - arifmetik, taqqoslash va mantiqiy amallarni ko'rib chiqamiz.

O'zgaruvchi yaratish #

Asosiy ma'lumot turlari #

Sonlar bilan ishlash #

int - butun sonlar #

float - o'nlik sonlar #

Matn (str) #

bool - mantiqiy qiymat #

None - qiymat yo'qligi #

Turlarni o'zgartirish (type casting) #

Bir vaqtda bir nechta qiymat berish #

f-satrlar bilan chiroyli chiqarish #

Amaliy misol: do'kon cheki #

Xulosa #

Xatolik topdingizmi?

`int` - butun sonlar #

`float` - o'nlik sonlar #

Matn (`str`) #

`bool` - mantiqiy qiymat #

`None` - qiymat yo'qligi #