Testlash asoslari - Dasturiy ta'minot muhandisligi

Test - kodingiz haqiqatan ishlashining yagona ishonchli dalili. "Menda ishlaydi" - dalil emas.

Nima uchun test kerak? #

Test yozish vaqti nosozlik qidirish vaqtidan kam

Testlarning to'rt vazifasi

Xatolarni topish - eng aniq vazifa
Hujjat - test kodning qanday ishlatilishini ko'rsatadi
Dizaynni yaxshilash - testlab bo'lmaydigan kod odatda yomon loyihalangan
Ishonch berish - refaktoring va o'zgartirish qo'rqinchli bo'lmaydi

Test piramidasi #

Piramida shaklini saqlang - teskari bo'lsa muammo

"Muzqaymoq" anti-naqshi

Ko'p jamoalarda piramida teskari bo'ladi: ko'p E2E test, kam modul test.

Natija:

Test to'plami soatlab ishlaydi
Testlar beqaror - goh o'tadi, goh o'tmaydi
Xato qayerda ekanini aniqlash qiyin
Jamoa testlarga ishonmay qo'yadi va ularni e'tiborsiz qoldiradi

Bu holatga tushmaslik uchun modul testlaridan boshlang.

Modul testi #

Bitta klass yoki funksiyani izolyatsiyada tekshiradi.

PHP

// Tekshiriladigan kod
final class Savat
{
    private array $elementlar = [];

    public function qoshing(int $mahsulotId, Pul $narx, int $soni): void
    {
        if ($soni < 1) {
            throw new InvalidArgumentException('Soni kamida 1 bo\'lishi kerak');
        }

        if (isset($this->elementlar[$mahsulotId])) {
            $this->elementlar[$mahsulotId]['soni'] += $soni;
            return;
        }

        $this->elementlar[$mahsulotId] = ['narx' => $narx, 'soni' => $soni];
    }

    public function ochiring(int $mahsulotId): void
    {
        unset($this->elementlar[$mahsulotId]);
    }

    public function jami(): Pul
    {
        $yigindi = Pul::nol();

        foreach ($this->elementlar as $element) {
            $yigindi = $yigindi->qoshing($element['narx']->kopaytiring($element['soni']));
        }

        return $yigindi;
    }

    public function boshmi(): bool
    {
        return $this->elementlar === [];
    }
}

PHP

use PHPUnit\Framework\TestCase;

final class SavatTest extends TestCase
{
    public function test_yangi_savat_bosh_boladi(): void
    {
        $savat = new Savat();

        $this->assertTrue($savat->boshmi());
        $this->assertEquals(0, $savat->jami()->tiyin);
    }

    public function test_mahsulot_qoshilganda_jami_hisoblanadi(): void
    {
        $savat = new Savat();
        $savat->qoshing(1, Pul::somdan(100_000), 2);

        $this->assertFalse($savat->boshmi());
        $this->assertEquals(200_000, $savat->jami()->som());
    }

    public function test_bir_xil_mahsulot_soni_qoshiladi(): void
    {
        $savat = new Savat();
        $savat->qoshing(1, Pul::somdan(50_000), 2);
        $savat->qoshing(1, Pul::somdan(50_000), 3);

        $this->assertEquals(250_000, $savat->jami()->som());
    }

    public function test_manfiy_soni_xato_beradi(): void
    {
        $savat = new Savat();

        $this->expectException(InvalidArgumentException::class);
        $this->expectExceptionMessage('Soni kamida 1');

        $savat->qoshing(1, Pul::somdan(50_000), -1);
    }

    public function test_ochirilgan_mahsulot_jamiga_kirmaydi(): void
    {
        $savat = new Savat();
        $savat->qoshing(1, Pul::somdan(100_000), 1);
        $savat->qoshing(2, Pul::somdan(200_000), 1);

        $savat->ochiring(1);

        $this->assertEquals(200_000, $savat->jami()->som());
    }
}

Terminal

vendor/bin/phpunit tests/SavatTest.php

Natija

PHPUnit 11.2.0 by Sebastian Bergmann and contributors.

.....                                                     5 / 5 (100%)

Time: 00:00.024, Memory: 6.00 MB

OK (5 tests, 8 assertions)

AAA tuzilishi #

PHP

public function test_chegirma_qollanadi(): void
{
    // Arrange - tayyorlash
    $savat = new Savat();
    $savat->qoshing(1, Pul::somdan(100_000), 5);
    $chegirma = new FoizChegirmasi(10);

    // Act - amal
    $jami = $chegirma->qollang($savat->jami());

    // Assert - tekshirish
    $this->assertEquals(450_000, $jami->som());
}

Har bir testda uchta bosqich

Arrange - boshlang'ich holatni tayyorlash
Act - tekshiriladigan amalni bajarish
Assert - natijani tekshirish

Gherkin dagi Given-When-Then bilan bir xil g'oya.

Agar testda ikkita "Act" bo'lsa - ehtimol uni ikkita testga bo'lish kerak.

Yaxshi test qanday bo'ladi? #

FIRST prinsiplari

Harf	Ma'nosi	Izoh
F	Fast	Tez - millisoniyalarda
I	Independent	Mustaqil - tartibga bog'liq emas
R	Repeatable	Takrorlanuvchi - har doim bir xil natija
S	Self-validating	O'zi baholaydi - o'tdi yoki o'tmadi
T	Timely	O'z vaqtida - kod bilan birga yoziladi

PHP

// YOMON: mustaqil emas
private static array $malumot = [];

public function test_birinchi(): void
{
    self::$malumot[] = 'a';
    $this->assertCount(1, self::$malumot);
}

public function test_ikkinchi(): void
{
    self::$malumot[] = 'b';
    $this->assertCount(2, self::$malumot);   // birinchi testga bog'liq!
}

PHP

// YOMON: takrorlanmaydigan
public function test_chegirma(): void
{
    $chegirma = new BayramChegirmasi();

    // Bugun bayram bo'lsa o'tadi, aks holda o'tmaydi
    $this->assertEquals(10, $chegirma->foiz());
}

// YAXSHI: vaqt kiritiladi
public function test_navroz_kunida_chegirma_beriladi(): void
{
    $chegirma = new BayramChegirmasi(new DateTimeImmutable('2026-03-21'));

    $this->assertEquals(10, $chegirma->foiz());
}

Testda tasodifiy qiymat ishlatmang

PHP

$narx = rand(1000, 100000);      // test goh o'tadi, goh o'tmaydi

Agar test bugun o'tib, ertaga o'tmasa - uni tuzatish deyarli imkonsiz.

Aniq qiymatlarni ishlating yoki seed o'rnating.

Nomlash #

PHP

// YOMON
public function test1(): void { }
public function testSavat(): void { }
public function testJami(): void { }

// YAXSHI - nom nima tekshirilayotganini aytadi
public function test_bosh_savatda_jami_nolga_teng(): void { }
public function test_bir_xil_mahsulot_ikki_marta_qoshilsa_soni_yigiladi(): void { }
public function test_manfiy_soni_berilganda_istisno_tashlanadi(): void { }
public function test_zaxira_yetmasa_buyurtma_yaratilmaydi(): void { }

Nom shabloni

Natija

test_<shart>_<kutilgan natija>

Test o'tmaganda uning nomi muammoni tushuntirishi kerak - kodga qarash shart bo'lmasin.

Parametrlangan testlar #

PHP

/**
 * @dataProvider chegirmaHolatlari
 */
public function test_chegirma_togri_hisoblanadi(
    int $jami,
    string $daraja,
    int $kutilgan,
): void {
    $hisoblagich = new ChegirmaHisoblagichi();

    $natija = $hisoblagich->hisoblang(Pul::somdan($jami), $daraja);

    $this->assertEquals($kutilgan, $natija->som());
}

public static function chegirmaHolatlari(): array
{
    return [
        'oddiy mijoz chegirmasiz'   => [100_000, 'oddiy',  0],
        'kumush 5 foiz'             => [100_000, 'kumush', 5_000],
        'oltin 10 foiz'             => [100_000, 'oltin',  10_000],
        'nol summa'                 => [0,       'oltin',  0],
        'katta summa'               => [10_000_000, 'oltin', 1_000_000],
    ];
}

Natija

OK (5 tests, 5 assertions)

Nomlangan holatlar

Massiv kalitlari test nomiga qo'shiladi:

Natija

Failed: test_chegirma_togri_hisoblanadi with data set "oltin 10 foiz"

Bu qaysi holat buzilganini darhol ko'rsatadi.

Soxta obyektlar #

Soxta obyekt - tashqi bog'liqlikni almashtiruvchi

PHP

final class BuyurtmaServisi
{
    public function __construct(
        private BuyurtmaRepozitoriyi $repozitoriy,
        private OmborServisi $ombor,
        private XabarnomaInterfeysi $xabarnoma,
    ) {}

    public function yarating(int $mijozId, array $elementlar): Buyurtma
    {
        foreach ($elementlar as $element) {
            if (!$this->ombor->yetarlimi($element['id'], $element['soni'])) {
                throw new ZaxiraYetarliEmas($element['id']);
            }
        }

        $buyurtma = $this->repozitoriy->saqlang(
            Buyurtma::yangi($mijozId, $elementlar)
        );

        $this->xabarnoma->buyurtmaYaratildi($buyurtma);

        return $buyurtma;
    }
}

PHP

final class BuyurtmaServisiTest extends TestCase
{
    public function test_zaxira_yetmasa_istisno_tashlanadi(): void
    {
        // Stub - belgilangan javob qaytaradi
        $ombor = $this->createStub(OmborServisi::class);
        $ombor->method('yetarlimi')->willReturn(false);

        $servis = new BuyurtmaServisi(
            $this->createStub(BuyurtmaRepozitoriyi::class),
            $ombor,
            $this->createStub(XabarnomaInterfeysi::class),
        );

        $this->expectException(ZaxiraYetarliEmas::class);

        $servis->yarating(1, [['id' => 42, 'soni' => 5]]);
    }

    public function test_buyurtma_yaratilganda_xabar_yuboriladi(): void
    {
        $ombor = $this->createStub(OmborServisi::class);
        $ombor->method('yetarlimi')->willReturn(true);

        $repozitoriy = $this->createStub(BuyurtmaRepozitoriyi::class);
        $repozitoriy->method('saqlang')->willReturnArgument(0);

        // Mock - chaqirilganini tekshiradi
        $xabarnoma = $this->createMock(XabarnomaInterfeysi::class);
        $xabarnoma->expects($this->once())
                  ->method('buyurtmaYaratildi');

        $servis = new BuyurtmaServisi($repozitoriy, $ombor, $xabarnoma);

        $servis->yarating(1, [['id' => 42, 'soni' => 2]]);
    }
}

Fake - ko'pincha eng yaxshi tanlov #

PHP

final class XotiradaBuyurtmaRepozitoriyi implements BuyurtmaRepozitoriyi
{
    private array $buyurtmalar = [];
    private int $keyingiId = 1;

    public function saqlang(Buyurtma $buyurtma): Buyurtma
    {
        $id = $buyurtma->id ?? $this->keyingiId++;
        $saqlangan = $buyurtma->idBilan($id);
        $this->buyurtmalar[$id] = $saqlangan;

        return $saqlangan;
    }

    public function toping(int $id): ?Buyurtma
    {
        return $this->buyurtmalar[$id] ?? null;
    }

    public function mijozBoyicha(int $mijozId): array
    {
        return array_values(array_filter(
            $this->buyurtmalar,
            fn (Buyurtma $b) => $b->mijozId === $mijozId,
        ));
    }
}

Fake - Mock dan yaxshiroq

	Mock	Fake
Sozlash	Har testda	Bir marta yoziladi
Test o'qilishi	Sozlash bilan to'lgan	Toza
Refaktoringda	Buziladi	Ishlayveradi
Haqiqiy xatti-harakat	Yo'q	Ha

Ko'p testda ishlatiladigan bog'liqlik uchun Fake yozing.

Mock ni haddan tashqari ishlatmang

PHP

// Bu test nimani tekshiryapti?
$a = $this->createMock(A::class);
$b = $this->createMock(B::class);
$c = $this->createMock(C::class);
$a->method('x')->willReturn($b);
$b->method('y')->willReturn($c);
$c->method('z')->willReturn(42);

$this->assertEquals(42, $servis->hisobla());

Bu test kod tuzilishini tekshiradi, xatti-harakatni emas. Refaktoring qilsangiz - test buziladi, garchi kod to'g'ri ishlasa ham.

Bunday test foydadan ko'ra zarar keltiradi.

Integratsiya testi #

PHP

final class BuyurtmaRepozitoriyiTest extends TestCase
{
    private PDO $pdo;
    private MysqlBuyurtmaRepozitoriyi $repozitoriy;

    protected function setUp(): void
    {
        $this->pdo = new PDO('sqlite::memory:');
        $this->pdo->setAttribute(PDO::ATTR_ERRMODE, PDO::ERRMODE_EXCEPTION);
        $this->pdo->exec(file_get_contents(__DIR__ . '/../database/sxema.sql'));

        $this->repozitoriy = new MysqlBuyurtmaRepozitoriyi($this->pdo);
    }

    public function test_saqlangan_buyurtma_topiladi(): void
    {
        $buyurtma = Buyurtma::yangi(mijozId: 1);
        $buyurtma->elementQoshing(new Mahsulot(42, 'Klaviatura', Pul::somdan(250_000)), 2);

        $saqlangan = $this->repozitoriy->saqlang($buyurtma);
        $topilgan = $this->repozitoriy->toping($saqlangan->id);

        $this->assertNotNull($topilgan);
        $this->assertEquals(500_000, $topilgan->jami()->som());
        $this->assertCount(1, $topilgan->elementlar());
    }

    public function test_mavjud_bolmagan_buyurtma_null_qaytaradi(): void
    {
        $this->assertNull($this->repozitoriy->toping(99999));
    }
}

Har bir test toza bazadan boshlansin

Uchta yondashuv:

Xotiradagi SQLite - eng tez, lekin MySQL dan farq qiladi
Tranzaksiya - har testdan keyin rollBack()
Docker konteyner - haqiqiy MySQL, sekinroq

Ishlab chiqarishda MySQL ishlatsangiz, integratsiya testlarida ham MySQL ishlatish yaxshiroq - SQLite ba'zi farqlarni yashiradi.

API testi #

PHP

final class BuyurtmaApiTest extends TestCase
{
    public function test_buyurtma_yaratish_201_qaytaradi(): void
    {
        $javob = $this->post('/api/v1/buyurtmalar', [
            'elementlar' => [['mahsulot_id' => 42, 'soni' => 2]],
            'manzil_id'  => 5,
        ], ['Authorization' => 'Bearer ' . $this->token()]);

        $this->assertEquals(201, $javob->kod());
        $this->assertArrayHasKey('id', $javob->json()['malumot']);
        $this->assertEquals('yangi', $javob->json()['malumot']['holat']);
    }

    public function test_avtorizatsiyasiz_401_qaytaradi(): void
    {
        $javob = $this->post('/api/v1/buyurtmalar', []);

        $this->assertEquals(401, $javob->kod());
    }

    public function test_notogri_malumot_422_qaytaradi(): void
    {
        $javob = $this->post('/api/v1/buyurtmalar', [
            'elementlar' => [['mahsulot_id' => 42, 'soni' => -5]],
        ], ['Authorization' => 'Bearer ' . $this->token()]);

        $this->assertEquals(422, $javob->kod());
        $this->assertEquals('validatsiya_xatosi', $javob->json()['xato']['kod']);
    }
}

E2E testi #

JavaScript

// tests/e2e/buyurtma.spec.js
import { test, expect } from '@playwright/test';

test('foydalanuvchi buyurtma bera oladi', async ({ page }) => {
    await page.goto('/kirish');
    await page.fill('[name="email"]', '[email protected]');
    await page.fill('[name="parol"]', 'sinovParoli123');
    await page.click('button[type="submit"]');

    await page.goto('/katalog');
    await page.click('[data-test="mahsulot-42"] [data-test="savatga-qoshish"]');

    await expect(page.locator('[data-test="savat-soni"]')).toHaveText('1');

    await page.goto('/savat');
    await page.click('[data-test="buyurtma-berish"]');

    await page.selectOption('[name="manzil_id"]', '5');
    await page.click('[data-test="tasdiqlash"]');

    await expect(page.locator('[data-test="muvaffaqiyat"]')).toBeVisible();
    await expect(page).toHaveURL(/\/buyurtmalar\/\d+/);
});

data-test atributlarini ishlating

HTML

<button class="btn btn-primary" data-test="savatga-qoshish">Savatga</button>

CSS klasslar dizayn o'zgarganda o'zgaradi. data-test esa faqat testlar uchun - u barqaror qoladi.

E2E testlar beqaror bo'lishi mumkin

Sabablari: tarmoq kechikishi, animatsiya, asinxron yuklash.

Yechimlar:

JavaScript

// YOMON: qat'iy kutish
await page.waitForTimeout(2000);

// YAXSHI: shartni kutish
await expect(page.locator('[data-test="natija"]')).toBeVisible();

Doimiy beqaror testni o'chiring - u jamoaning testlarga ishonchini yo'qotadi.

Qoplama #

Terminal

vendor/bin/phpunit --coverage-html hisobot/
vendor/bin/phpunit --coverage-text

Natija

Code Coverage Report:

 Summary:
  Classes: 68.42% (13/19)
  Methods: 81.25% (78/96)
  Lines:   84.31% (612/726)

App\Domen\Savat
  Methods: 100.00% ( 8/ 8)   Lines: 100.00% ( 42/ 42)
App\Servislar\BuyurtmaServisi
  Methods:  85.71% ( 6/ 7)   Lines:  91.30% ( 63/ 69)
App\Infratuzilma\EmailYuboruvchi
  Methods:   0.00% ( 0/ 4)   Lines:   0.00% (  0/ 31)

Qoplama - foydali, lekin yetarli emas

PHP

public function bolish(int $a, int $b): float
{
    return $a / $b;
}

public function test_bolish(): void
{
    $this->assertEquals(5, $this->hisoblagich->bolish(10, 2));
}

100% qoplama - lekin nolga bo'lish tekshirilmagan.

Qoplama nimaning testlanmaganini ko'rsatadi, lekin testlanganning yaxshi testlanganini kafolatlamaydi.

Amaliy maqsad

Qism	Maqsad
Biznes mantiq (domen, servislar)	90%+
Kontrollerlar	70%+
Infratuzilma (adapterlar)	50%+
Umumiy	70-80%

100% ga intilish - vaqtni behuda sarflash. Muhim qismlarga diqqat qiling.

Nimani testlash kerak? #

Ustuvorlik tartibi

Biznes qoidalari - eng muhim
Chekka holatlar: bo'sh, nol, manfiy, juda katta
Xato yo'llari - istisnolar to'g'ri tashlanadimi
Tuzatilgan xatolar - qaytmasligi uchun
Murakkab algoritmlar
Integratsiyalar - tashqi tizimlar bilan

Nimani testlamaslik kerak

Getter va setter lar
Freymvork kodi (u allaqachon testlangan)
Tashqi kutubxonalar
Oddiy konfiguratsiya
Faqat return qiladigan metodlar

Bunday testlar vaqt oladi, lekin hech nima kafolatlamaydi.

Testlarni tashkil qilish #

Natija

tests/
├── Modul/
│   ├── Domen/
│   │   ├── SavatTest.php
│   │   ├── PulTest.php
│   │   └── BuyurtmaTest.php
│   └── Servislar/
│       └── BuyurtmaServisiTest.php
├── Integratsiya/
│   ├── Repozitoriylar/
│   └── Api/
├── E2E/
├── Yordamchilar/
│   ├── XotiradaBuyurtmaRepozitoriyi.php
│   └── BuyurtmaQuruvchi.php
└── bootstrap.php

PHP

// Test ma'lumotlarini yaratish uchun quruvchi
final class BuyurtmaQuruvchi
{
    private int $mijozId = 1;
    private BuyurtmaHolati $holat = BuyurtmaHolati::Yangi;
    private array $elementlar = [];

    public static function yangi(): self
    {
        return new self();
    }

    public function mijoz(int $id): self
    {
        $this->mijozId = $id;
        return $this;
    }

    public function holat(BuyurtmaHolati $holat): self
    {
        $this->holat = $holat;
        return $this;
    }

    public function element(int $mahsulotId, int $narx, int $soni = 1): self
    {
        $this->elementlar[] = compact('mahsulotId', 'narx', 'soni');
        return $this;
    }

    public function quring(): Buyurtma
    {
        // ...
    }
}

PHP

public function test_tolangan_buyurtmani_bekor_qilish_mumkin(): void
{
    $buyurtma = BuyurtmaQuruvchi::yangi()
        ->holat(BuyurtmaHolati::Tolangan)
        ->element(42, 250_000, 2)
        ->quring();

    $buyurtma->bekorQiling('Mijoz so\'radi');

    $this->assertEquals(BuyurtmaHolati::Bekor, $buyurtma->holat());
}

Test ma'lumotlari quruvchisi

Testda faqat muhim ma'lumotni ko'rsating, qolganini standart qiymatlar to'ldirsin.

Test o'qiganda "bu yerda holat muhim" ekani darhol ko'rinadi.

Amaliy topshiriq

Savat klassini yozing va unga 8 ta modul testi yozing.
AAA tuzilishiga rioya qiling.
Chekka holatlarni testlang: bo'sh savat, nol soni, manfiy soni.
Parametrlangan test yozing (dataProvider bilan).
Tashqi bog'liqlik uchun Stub yarating.
Xotiradagi Fake repozitoriy yozing.
Baza bilan integratsiya testi yozing.
API endpoint uchun test yozing (200, 401, 422 holatlari).
Qoplama hisobotini yarating va testlanmagan qismlarni toping.
Test ma'lumotlari quruvchisini yozing.

Xulosa #

Test - kod ishlashining yagona ishonchli dalili.
Test piramidasi: ko'p modul, kam integratsiya, juda kam E2E.
Teskari piramida ("muzqaymoq") - sekin va beqaror testlarga olib keladi.
AAA: Arrange, Act, Assert.
FIRST: tez, mustaqil, takrorlanuvchi, o'zi baholaydigan, o'z vaqtida.
Test nomi nima tekshirilayotganini aytsin.
dataProvider bilan bir xil mantiqni ko'p holatda tekshiring.
Fake ko'pincha Mock dan yaxshiroq - test refaktoringda buzilmaydi.
Mock ni haddan tashqari ishlatish testni kod tuzilishiga bog'laydi.
E2E testlarda data-test atributlarini ishlating.
Qoplama nimaning testlanmaganini ko'rsatadi, sifatni emas.
Getter, freymvork va kutubxona kodini testlamang.

Keyingi bo'limda TDD yondashuvini o'rganamiz.

Nima uchun test kerak? #

Test piramidasi #

Modul testi #

AAA tuzilishi #

Yaxshi test qanday bo'ladi? #

Nomlash #

Parametrlangan testlar #

Soxta obyektlar #

Fake - ko'pincha eng yaxshi tanlov #

Integratsiya testi #

API testi #

E2E testi #

Qoplama #

Nimani testlash kerak? #

Testlarni tashkil qilish #

Xulosa #

Xatolik topdingizmi?