Rejalashtirish va baholash - Dasturiy ta'minot muhandisligi

"Bu ish qancha vaqt oladi?" - dasturchi eng ko'p eshitadigan va eng qiyin savol.

Nima uchun baholash qiyin? #

Baho past chiqishining asosiy sababi - ko'rinmaydigan ishlar

Rejalashtirish yanglishuvi

Psixologiyada bu hodisa planning fallacy deb ataladi: odamlar o'z vazifalarini bajarish vaqtini muntazam ravishda kam baholaydi, hatto o'tmishda ham xuddi shunday xato qilganini bilsa ham.

Tadqiqotlarga ko'ra, dasturchilar baholari o'rtacha 1.5-2 barobar past chiqadi.

Sabablari:

Sabab	Izoh
Optimizm	"Hammasi silliq ketadi" deb faraz qilinadi
Ko'rinmas ishlar	Test, tekshiruv, hujjat, deploy hisobga olinmaydi
Uzilishlar	Yig'ilishlar, savollar, boshqa loyihalar
Noaniqlik	Talab to'liq tushunilmagan
Bosim	"Bir haftada bo'ladimi?" degan savolga "ha" deyish
Tajriba yo'qligi	Yangi texnologiya, notanish kod

Uchburchak cheklovlari #

Bittasini o'zgartirsangiz, qolganlaridan biri ham o'zgarishi kerak

Natija

Mijoz: "Muddatni ikki hafta qisqartiring."

Noto'g'ri javob: "Yaxshi, harakat qilamiz."

To'g'ri javob:
  "Buning uchta yo'li bor:
   1. Doirani qisqartiramiz - sharhlar modulini keyingi relizga qoldiramiz
   2. Jamoaga yana ikki dasturchi qo'shamiz (lekin ular 2 hafta o'rganadi)
   3. Sifatni kamaytiramiz - testlarni tashlaymiz (tavsiya etmayman)

   Qaysi birini tanlaymiz?"

Tanlovni mijozga qoldiring

"Yo'q, bo'lmaydi" deyish - qarama-qarshilik.

"Mana variantlar, tanlang" - hamkorlik. Mijoz odatda o'zi doirani qisqartirishni tanlaydi.

"Yana odam qo'shamiz" - eng keng tarqalgan xato

Bruks qonuni: "Kechikkan loyihaga yangi odam qo'shish uni yanada kechiktiradi."

Sabablari:

Yangi odamni o'rgatish vaqt oladi - mavjudlardan vaqt olinadi
Muloqot yo'llari soni keskin oshadi
Ba'zi ishlarni bo'lib bo'lmaydi

Muloqot yo'llari: n(n-1)/2

3 kishi → 3 ta yo'l
6 kishi → 15 ta yo'l
10 kishi → 45 ta yo'l

"To'qqiz ayol bir oyda bir bola tug'a olmaydi."

Baholash usullari #

1. Uch nuqtali baholash (PERT) #

Natija

O - optimistik (hammasi silliq ketsa)
M - eng ehtimolli
P - pessimistik (muammolar chiqsa)

Baho = (O + 4M + P) / 6
Og'ish = (P - O) / 6

Python

def pert_baho(optimistik, ehtimolli, pessimistik):
    baho = (optimistik + 4 * ehtimolli + pessimistik) / 6
    ogish = (pessimistik - optimistik) / 6

    return {
        "baho": round(baho, 1),
        "ogish": round(ogish, 1),
        "ishonch_oraligi": (round(baho - 2 * ogish, 1), round(baho + 2 * ogish, 1)),
    }


vazifalar = {
    "Savat interfeysi":   (2, 3, 6),
    "To'lov integratsiya": (3, 5, 12),
    "Hisobot moduli":     (4, 6, 10),
}

jami_baho = 0
for nom, (o, m, p) in vazifalar.items():
    natija = pert_baho(o, m, p)
    jami_baho += natija["baho"]
    print(f"{nom:22s} {natija['baho']:5.1f} kun  "
          f"(oralik: {natija['ishonch_oraligi'][0]}-{natija['ishonch_oraligi'][1]})")

print(f"\nJami: {jami_baho:.1f} kun")

Natija

Savat interfeysi         3.3 kun  (oralik: 1.9-4.7)
To'lov integratsiya      5.8 kun  (oralik: 2.8-8.8)
Hisobot moduli           6.3 kun  (oralik: 4.3-8.3)

Jami: 15.4 kun

Pessimistik baho eng ko'p ma'lumot beradi

"Eng yomon holatda qancha vaqt ketadi?" degan savol xavflarni oshkor qiladi.

Yuqoridagi misolda to'lov integratsiyasining oralig'i eng keng (2.8-8.8) - demak u eng noaniq va eng xavfli qism.

2. O'xshashlik bo'yicha baholash #

Natija

"O'tgan safar shunga o'xshash modulni 6 kunda qildik.
 Bu biroz murakkabroq - 8 kun deb hisoblaymiz."

Bu eng tez va ko'pincha eng aniq usul - agar tarix yozib borilsa.

Baholar tarixini yuriting

Natija

Vazifa                  Baho    Haqiqiy   Nisbat
CSV eksport              3        5        1.7
Email xabarnoma          2        3        1.5
To'lov integratsiyasi    5       12        2.4
Qidiruv filtri           4        5        1.3
                                  O'rtacha: 1.7

Endi yangi bahoni 1.7 ga ko'paytiring. Bu shaxsiy "tuzatish koeffitsiyentingiz".

Uch oydan keyin bahoyingiz sezilarli aniqroq bo'ladi.

3. Dekompozitsiya #

Natija

"Buyurtma moduli" - 3 hafta?  (noaniq)

Bo'lamiz:
  Savat jadvali va model              4 soat
  Savatga qo'shish/o'chirish          6 soat
  Savat interfeysi                    8 soat
  Buyurtma yaratish mantiqi           8 soat
  To'lov provayderi integratsiyasi   16 soat
  Buyurtma holati va tarixi           6 soat
  Email xabarnomalar                  4 soat
  Admin panelida ko'rish              8 soat
  Testlar                            12 soat
  Hujjat                              4 soat
                                    -------
                                    76 soat  ≈  10 ish kuni

Har bir vazifa 8 soatdan oshmasin

Agar vazifa 8 soatdan katta bo'lsa - siz uni yetarli tushunmagansiz.

Uni yanada bo'ling. Bo'lish jarayonining o'zi noma'lum joylarni oshkor qiladi.

4. Vaqt qutisi #

Teskari yondashuv:

Natija

Oddiy:      "Bu ish qancha vaqt oladi?"  →  noaniq javob
Vaqt qutisi: "Bizda 5 kun bor. Shu vaqtda nima qila olamiz?"

Bu usul tadqiqot va noaniq ishlar uchun ideal:

Natija

Vazifa: yangi qidiruv kutubxonasini o'rganish
Vaqt qutisi: 2 kun

2 kundan keyin qaror:
  - Mos keladi     →  integratsiyani rejalashtiramiz
  - Mos kelmaydi   →  boshqa yechim qidiramiz
  - Noaniq         →  yana 2 kun yoki voz kechamiz

Bufer qo'shish #

Bufer loyiha darajasida saqlanishi kerak

Parkinson qonuni

"Ish uning uchun ajratilgan vaqtni to'ldirish uchun kengayadi."

3 kunlik ishga 5 kun bersangiz - u 5 kun oladi. Shuning uchun har bir vazifaga alohida bufer qo'shish ishlamaydi.

Loyiha turi	Tavsiya etilgan bufer
Tanish texnologiya, aniq talab	15-20%
Odatiy loyiha	25-30%
Yangi texnologiya	40-50%
Tadqiqot xarakteridagi ish	100%+ yoki vaqt qutisi

Xavflarni boshqarish #

Natija

Xavf reyestri

ID   Tavsif                          Ehtimol  Ta'sir  Ball  Chora
R1   To'lov API hujjati noto'g'ri      O'rta   Yuqori   6   Erta prototip qilish
R2   Asosiy dasturchi ta'tilga chiqadi Yuqori  O'rta    6   Bilimni hujjatlashtirish
R3   Talablar keskin o'zgaradi         O'rta   Yuqori   6   Qisqa iteratsiyalar
R4   Server yuklamaga chidamaydi       Past    Yuqori   3   Erta yuk testi
R5   Dizayn kech tayyor bo'ladi        Yuqori  Past     3   Vaqtinchalik shablon

Yuqori o'ng burchakdagi xavflar bilan darhol shug'ullaning

To'rt strategiya

Strategiya	Misol
Qochish	Xavfli texnologiya o'rniga tanishini tanlash
Kamaytirish	Erta prototip, qo'shimcha test
O'tkazish	Sug'urta, sub-pudratchi, bulut xizmati
Qabul qilish	"Bo'lsa, shunda hal qilamiz" (past xavflar uchun)

Gantt diagrammasi #

Kritik yo'ldagi kechikish butun loyihani kechiktiradi

Kritik yo'l

Loyihaning eng uzun bog'liq vazifalar zanjiri.

Undagi har bir kun kechikish - butun loyiha uchun bir kun kechikish. Undan tashqaridagi vazifalarda esa bo'sh vaqt (slack) bor.

Resurslarni birinchi navbatda kritik yo'lga yo'naltiring.

Progressni kuzatish #

Natija

Reja:    100 ball, 5 sprint, sprintiga 20 ball
Holat:   3-sprint tugadi

Sprint 1:  18 ball  (jami 18)
Sprint 2:  22 ball  (jami 40)
Sprint 3:  19 ball  (jami 59)

O'rtacha tezlik: 19.7
Qolgan:          41 ball
Kerakli sprint:  41 / 19.7 = 2.1  →  3 sprint

Bashorat: rejadagi 5 emas, 6 sprint kerak bo'ladi

Yomon xabarni erta ayting

Kechikish aniq bo'lganda darhol xabar bering.

"Oxirgi kunda aytish" - eng yomon variant. Erta aytilsa, chora ko'rish imkoni bo'ladi: doirani qisqartirish, resurs qo'shish, muddatni ko'chirish.

Kechikish odatda bir kunda emas, sekin-asta to'planadi.

Amaliy maslahatlar #

Baholashda

Diapazon bering, bitta raqam emas: "5-8 kun"
Farazlarni yozing: "agar API hujjati to'g'ri bo'lsa"
Ishonch darajasini ayting: "80% ishonch bilan 8 kun"
Vazifani bo'ling - katta baho har doim noto'g'ri
Bahoni majburiyat bilan aralashtirmang
Bosim ostida bahoni o'zgartirmang - doirani o'zgartiring
Baholar tarixini yozib boring

Natija

YOMON:
"Bu 3 kun oladi."

YAXSHI:
"Agar to'lov API si hujjatga mos ishlasa - 3 kun.
 Muammo chiqsa - 6 kungacha cho'zilishi mumkin.
 Aniqroq aytish uchun bir kun tadqiqot kerak."

Baho va majburiyat farqi

Baho - texnik mutaxassisning professional fikri.

Majburiyat - biznes qarori.

Rahbar: "3 kunda qila olasizmi?" Dasturchi: "Bahom 6 kun. Agar 3 kun kerak bo'lsa, imkoniyatlarning yarmini olib tashlaymiz."

Bahoni bosim ostida o'zgartirish - loyihani muvaffaqiyatsizlikka yo'naltirish.

Amaliy topshiriq

Oxirgi bajargan vazifangizni eslang: bahoyingiz va haqiqiy vaqt qanday farq qildi?
"Blog tizimi" loyihasini 15 ta vazifaga bo'ling.
Har biriga PERT usuli bilan uch nuqtali baho bering.
Jami bahoni hisoblang va 25% bufer qo'shing.
Loyiha uchun 6 ta xavf yozing va matritsaga joylang.
Har bir yuqori xavf uchun chora yozing.
Gantt diagrammasi tuzing va kritik yo'lni belgilang.
Uchburchak cheklovlari asosida mijozga javob matnini yozing.
Baholar tarixi jadvalini boshlang va bir oy yuriting.
"Bu ish 2 kun oladi" degan bahoni to'g'ri shaklda qayta yozing.

Xulosa #

Dasturchilar baholari muntazam ravishda 1.5-2 barobar past chiqadi.
Asosiy sabab - ko'rinmaydigan ishlar: test, tekshiruv, hujjat, deploy.
Uchburchak cheklovlari: doira, vaqt, resurs - uchtasini bir vaqtda belgilab bo'lmaydi.
Bruks qonuni: kechikkan loyihaga odam qo'shish uni yanada kechiktiradi.
PERT uch nuqtali baho beradi va noaniqlikni ko'rsatadi.
Dekompozitsiya - eng ishonchli usul; vazifa 8 soatdan oshmasin.
Vaqt qutisi noaniq va tadqiqot ishlari uchun ideal.
Buferni loyiha darajasida saqlang, har vazifaga alohida emas.
Xavf reyestri yuriting va yuqori xavflar bilan darhol shug'ullaning.
Baho - texnik fikr, majburiyat - biznes qarori. Ularni aralashtirmang.
Yomon xabarni erta ayting.

Keyingi bo'limda dasturiy arxitektura bilan tanishamiz.

Nima uchun baholash qiyin? #

Uchburchak cheklovlari #

Baholash usullari #

1. Uch nuqtali baholash (PERT) #

2. O'xshashlik bo'yicha baholash #

3. Dekompozitsiya #

4. Vaqt qutisi #

Bufer qo'shish #

Xavflarni boshqarish #

Gantt diagrammasi #

Progressni kuzatish #

Amaliy maslahatlar #

Xulosa #

Xatolik topdingizmi?