Ma'lumotlarni loyihalash - Dasturiy ta'minot muhandisligi

Ma'lumot - tizimning eng uzoq yashaydigan qismi. Kod bir necha marta qayta yoziladi, ma'lumot esa qoladi.

Domen modeli #

Kod ichida biznes tushunchalarini aks ettiruvchi obyektlar.

PHP

// YOMON: anemik model - faqat ma'lumot, mantiq yo'q
class Buyurtma
{
    public int $id;
    public int $mijozId;
    public string $holat;
    public float $jami;
    public array $elementlar;
}

// Mantiq boshqa joyda sochilgan
class BuyurtmaServisi
{
    public function bekorQiling(Buyurtma $buyurtma): void
    {
        if ($buyurtma->holat === 'yolda' || $buyurtma->holat === 'yetkazildi') {
            throw new Exception('Bekor qilib bo\'lmaydi');
        }

        $buyurtma->holat = 'bekor';
    }
}

PHP

// YAXSHI: boy model - ma'lumot va mantiq birga
final class Buyurtma
{
    private array $elementlar = [];

    private function __construct(
        public readonly BuyurtmaId $id,
        public readonly MijozId $mijozId,
        private BuyurtmaHolati $holat,
        public readonly DateTimeImmutable $yaratilgan,
    ) {}

    public static function yangi(MijozId $mijozId): self
    {
        return new self(
            BuyurtmaId::yaratish(),
            $mijozId,
            BuyurtmaHolati::Yangi,
            new DateTimeImmutable(),
        );
    }

    public function elementQoshing(Mahsulot $mahsulot, int $soni): void
    {
        if ($this->holat !== BuyurtmaHolati::Yangi) {
            throw new BuyurtmaOzgartirilmaydi($this->id);
        }

        if ($soni < 1) {
            throw new NotogriSoni($soni);
        }

        $this->elementlar[] = new BuyurtmaElementi(
            $mahsulot->id,
            $mahsulot->nomi,
            $mahsulot->narx,     // narx muzlatiladi
            $soni,
        );
    }

    public function jami(): Pul
    {
        return array_reduce(
            $this->elementlar,
            fn (Pul $yigindi, BuyurtmaElementi $e) => $yigindi->qoshing($e->summa()),
            Pul::nol(),
        );
    }

    public function bekorQiling(string $sabab): void
    {
        if (!$this->holat->bekorQilishMumkinmi()) {
            throw new BuyurtmaBekorQilinmaydi($this->id, $this->holat);
        }

        $this->holat = BuyurtmaHolati::Bekor;
    }
}

Boy model nima uchun yaxshiroq?

Biznes qoidalari bir joyda - obyekt ichida
Obyekt noto'g'ri holatga tusha olmaydi
Kod biznes tilida o'qiladi
Testlash oson - baza kerak emas

Anemik modelda esa qoida uch xil servisda takrorlanadi va biri unutiladi.

Qiymat obyektlari #

PHP

final class Pul
{
    private function __construct(
        public readonly int $tiyin,
        public readonly string $valyuta,
    ) {
        if ($tiyin < 0) {
            throw new InvalidArgumentException('Pul manfiy bo\'lolmaydi');
        }
    }

    public static function somdan(float $som, string $valyuta = 'UZS'): self
    {
        return new self((int) round($som * 100), $valyuta);
    }

    public static function nol(string $valyuta = 'UZS'): self
    {
        return new self(0, $valyuta);
    }

    public function qoshing(self $boshqa): self
    {
        $this->valyutaTekshiring($boshqa);

        return new self($this->tiyin + $boshqa->tiyin, $this->valyuta);
    }

    public function kopaytiring(int $son): self
    {
        return new self($this->tiyin * $son, $this->valyuta);
    }

    public function kattaroqmi(self $boshqa): bool
    {
        $this->valyutaTekshiring($boshqa);

        return $this->tiyin > $boshqa->tiyin;
    }

    public function som(): float
    {
        return $this->tiyin / 100;
    }

    private function valyutaTekshiring(self $boshqa): void
    {
        if ($this->valyuta !== $boshqa->valyuta) {
            throw new ValyutalarMosKelmadi($this->valyuta, $boshqa->valyuta);
        }
    }
}

PHP

$narx = Pul::somdan(250_000);
$jami = $narx->kopaytiring(3);

echo $jami->som();

Natija

Qiymat obyektining uchta xususiyati

O'zgarmas (immutable) - yaratilgandan keyin o'zgarmaydi
Qiymat bo'yicha tenglik - id yo'q, mazmun muhim
O'z-o'zini tekshiradi - noto'g'ri holatda yaratilmaydi

Misollar: Pul, Email, Telefon, Manzil, Sana oralig'i, Koordinata.

float $narx o'rniga Pul $narx ishlatish valyuta aralashib ketishining oldini oladi.

Baza sxemasini loyihalash #

Har bir bog'lanish uchun aniq sabab bo'lishi kerak

SQL

CREATE TABLE buyurtmalar (
    id          BIGINT UNSIGNED AUTO_INCREMENT PRIMARY KEY,
    raqam       VARCHAR(20) NOT NULL,
    mijoz_id    BIGINT UNSIGNED NOT NULL,
    holat       ENUM('yangi','tolangan','yigilmoqda','yolda','yetkazildi','bekor')
                NOT NULL DEFAULT 'yangi',
    jami_tiyin  BIGINT UNSIGNED NOT NULL DEFAULT 0,
    valyuta     CHAR(3) NOT NULL DEFAULT 'UZS',
    yaratilgan  TIMESTAMP NOT NULL DEFAULT CURRENT_TIMESTAMP,
    yangilangan TIMESTAMP NOT NULL DEFAULT CURRENT_TIMESTAMP
                ON UPDATE CURRENT_TIMESTAMP,

    UNIQUE KEY uq_raqam (raqam),
    KEY idx_mijoz_sana (mijoz_id, yaratilgan DESC),
    KEY idx_holat (holat),

    CONSTRAINT fk_buyurtma_mijoz
        FOREIGN KEY (mijoz_id) REFERENCES mijozlar(id)
        ON DELETE RESTRICT
) ENGINE=InnoDB DEFAULT CHARSET=utf8mb4;

Pulni butun sonda saqlang

jami_tiyin BIGINT - kasr emas.

DECIMAL ham to'g'ri, lekin butun son bilan hisoblash xatosi umuman bo'lmaydi va tillar orasida bir xil ishlaydi.

FLOAT esa hech qachon pul uchun ishlatilmasin.

Loyihalash qoidalari #

Sxema loyihalash tekshiruv ro'yxati

Qoida	Sabab
Har bir jadvalda birlamchi kalit	Qatorni aniq identifikatsiya qilish
Tashqi kalitlar e'lon qilingan	Yaxlitlikni baza kafolatlaydi
`NOT NULL` standart	`NULL` alohida ma'no bildirsagina
Nomlar izchil (`snake_case`)	O'qish va yozish oson
Jadval nomi ko'plikda	`mijozlar`, `buyurtmalar`
`yaratilgan` va `yangilangan`	Deyarli har doim kerak bo'ladi
Pul - butun son yoki DECIMAL	Yaxlitlash xatosi bo'lmasin
`utf8mb4` kodlash	Emoji va barcha belgilar
Indekslar so'rovlarga mos	Tez ishlash

Nima uchun RESTRICT, CASCADE emas?

SQL

ON DELETE CASCADE    -- mijoz o'chsa, buyurtmalari ham o'chadi
ON DELETE RESTRICT   -- buyurtmasi bor mijozni o'chirib bo'lmaydi

Moliyaviy ma'lumot hech qachon avtomatik o'chirilmasligi kerak.

Mijoz "o'chirilsa" - u aslida arxivlanadi:

SQL

ALTER TABLE mijozlar ADD ochirilgan TIMESTAMP NULL;

Yumshoq o'chirish #

PHP

trait YumshoqOchirish
{
    public function ochiring(): void
    {
        $this->ochirilgan = new DateTimeImmutable();
    }

    public function ochirilganmi(): bool
    {
        return $this->ochirilgan !== null;
    }
}

SQL

-- Faol yozuvlar uchun ko'rinish
CREATE VIEW faol_mijozlar AS
SELECT * FROM mijozlar WHERE ochirilgan IS NULL;

Yumshoq o'chirishning kamchiliklari

Har bir so'rovga WHERE ochirilgan IS NULL qo'shish kerak - biri unutiladi
UNIQUE cheklovlar buziladi: o'chirilgan email qayta ishlatilmaydi
Jadval kattalashib boradi

Yechim: o'chirilgan yozuvlarni arxiv jadvaliga ko'chirish.

Migratsiyalar #

PHP

// database/migrations/2026_08_15_120000_buyurtmalarga_izoh_qoshish.php
final class BuyurtmalargaIzohQoshish
{
    public function yuqoriga(PDO $pdo): void
    {
        $pdo->exec("
            ALTER TABLE buyurtmalar
            ADD COLUMN izoh VARCHAR(500) NULL AFTER holat
        ");
    }

    public function pastga(PDO $pdo): void
    {
        $pdo->exec("ALTER TABLE buyurtmalar DROP COLUMN izoh");
    }
}

Migratsiyani ishga tushgandan keyin o'zgartirmang

Migratsiya serverga chiqarilgan bo'lsa, u o'zgarmas hisoblanadi.

Xato bo'lsa - yangi migratsiya yozing:

PHP

// 2026_08_16_090000_izoh_uzunligini_oshirish.php
$pdo->exec("ALTER TABLE buyurtmalar MODIFY izoh TEXT NULL");

Xavfsiz migratsiya #

PHP

// XAVFLI: to'xtatishsiz deploy da ustun yo'qolsa - eski kod buziladi
$pdo->exec("ALTER TABLE mijozlar DROP COLUMN eski_telefon");

To'xtatishsiz deploy uchun majburiy yondashuv

Ma'lumot yaxlitligi #

Uch darajada himoya:

PHP

// 1. Ilova darajasi - foydalanuvchiga tushunarli xabar
if ($soni < 1) {
    throw new NotogriSoni('Soni kamida 1 bo\'lishi kerak');
}

SQL

-- 2. Baza darajasi - oxirgi himoya
CONSTRAINT chk_soni CHECK (soni >= 1)

PHP

// 3. Domen darajasi - obyekt noto'g'ri holatga tushmaydi
final class Soni
{
    public function __construct(public readonly int $qiymat)
    {
        if ($qiymat < 1) {
            throw new InvalidArgumentException('Soni musbat bo\'lishi kerak');
        }
    }
}

Nima uchun uch marta?

Ilova kodi o'zgaradi, birov INSERT ni qo'lda bajaradi, migratsiya skripti xato yozadi.

Baza - oxirgi himoya chizig'i. U hech qachon ishonmasin.

Tranzaksiyalar #

PHP

final class BuyurtmaServisi
{
    public function yarating(MijozId $mijozId, Savat $savat): Buyurtma
    {
        $this->pdo->beginTransaction();

        try {
            $buyurtma = Buyurtma::yangi($mijozId);

            foreach ($savat->elementlar() as $element) {
                $mahsulot = $this->mahsulotlar->qulflabToping($element->mahsulotId);

                if (!$mahsulot->zaxiraYetarlimi($element->soni)) {
                    throw new ZaxiraYetarliEmas($mahsulot->nomi);
                }

                $buyurtma->elementQoshing($mahsulot, $element->soni);
                $this->mahsulotlar->zaxiraKamaytiring($mahsulot->id, $element->soni);
            }

            $this->buyurtmalar->saqlang($buyurtma);
            $this->pdo->commit();

            return $buyurtma;
        } catch (Throwable $xato) {
            $this->pdo->rollBack();
            throw $xato;
        }
    }
}

Tranzaksiya ichida tashqi chaqiruv qilmang

PHP

$this->pdo->beginTransaction();

$this->buyurtmalar->saqlang($buyurtma);
$this->tolovAPI->tolang($summa);       // XAVFLI: 30 soniya kutishi mumkin
$this->email->yuboring($xabar);        // XAVFLI

$this->pdo->commit();

Tashqi xizmat sekin javob bersa - baza qulflari uzoq turadi va butun tizim sekinlashadi.

To'g'ri yondashuv: tranzaksiyani yoping, keyin tashqi chaqiruvni qiling (yoki navbatga qo'ying).

Keshlash #

Har bir qatlam tezroq, lekin eskirgan ma'lumot xavfi bor

PHP

final class KeshlanganMahsulotRepozitoriyi implements MahsulotRepozitoriyi
{
    public function __construct(
        private MahsulotRepozitoriyi $keyingi,
        private KeshInterfeysi $kesh,
        private int $muddat = 3600,
    ) {}

    public function toping(int $id): ?Mahsulot
    {
        $kalit = "mahsulot:{$id}";

        $saqlangan = $this->kesh->oling($kalit);
        if ($saqlangan !== null) {
            return $saqlangan;
        }

        $mahsulot = $this->keyingi->toping($id);

        if ($mahsulot !== null) {
            $this->kesh->saqlang($kalit, $mahsulot, $this->muddat);
        }

        return $mahsulot;
    }

    public function saqlang(Mahsulot $mahsulot): Mahsulot
    {
        $natija = $this->keyingi->saqlang($mahsulot);
        $this->kesh->ochiring("mahsulot:{$natija->id}");

        return $natija;
    }
}

Dekorator naqshi bilan kesh

Asosiy repozitoriy kesh haqida hech nima bilmaydi.

Keshni yoqish/o'chirish - shunchaki dekoratorni qo'shish yoki olib tashlash.

Keshni qachon ishlatmaslik kerak?

Ma'lumot tez-tez o'zgarsa
Eskirgan ma'lumot qabul qilib bo'lmaydigan bo'lsa (hisob qoldig'i)
Foydalanuvchiga xos ma'lumot (uni keshlash - xavfsizlik xavfi)
Sekinlik sababi kesh emas, yomon so'rov bo'lsa

Avval so'rovni optimallashtiring, keyin kesh qo'shing.

Ko'p ishlatiladigan so'rovlarni tekshirish #

PHP

// N+1 muammosi
$buyurtmalar = $repozitoriy->hammasi();      // 1 so'rov

foreach ($buyurtmalar as $buyurtma) {
    echo $buyurtma->mijoz()->ism;            // har biri uchun 1 so'rov!
}
// Jami: 1 + N so'rov

PHP

// Yechim: oldindan yuklash
$buyurtmalar = $repozitoriy->hammasiMijozlarBilan();   // 2 so'rov

SQL

SELECT b.*, m.ism, m.email
FROM buyurtmalar b
JOIN mijozlar m ON m.id = b.mijoz_id
WHERE b.yaratilgan > ?

N+1 - eng ko'p uchraydigan ishlash muammosi

100 ta buyurtma sahifasi 101 ta so'rov yuborsa, sahifa 2 soniyada ochiladi.

Har bir sahifada nechta so'rov ketayotganini o'lchang. Ishlab chiqish muhitida so'rovlar sonini ko'rsatuvchi panel o'rnating.

Ma'lumot arxivlash #

SQL

-- Eski buyurtmalarni arxivga ko'chirish
CREATE TABLE buyurtmalar_arxiv LIKE buyurtmalar;

INSERT INTO buyurtmalar_arxiv
SELECT * FROM buyurtmalar
WHERE yaratilgan < DATE_SUB(NOW(), INTERVAL 2 YEAR);

DELETE FROM buyurtmalar
WHERE yaratilgan < DATE_SUB(NOW(), INTERVAL 2 YEAR);

Bo'lish (partitioning)

Juda katta jadvallar uchun MySQL o'zi bo'lishni qo'llab-quvvatlaydi:

SQL

ALTER TABLE buyurtmalar
PARTITION BY RANGE (YEAR(yaratilgan)) (
    PARTITION p2024 VALUES LESS THAN (2025),
    PARTITION p2025 VALUES LESS THAN (2026),
    PARTITION p2026 VALUES LESS THAN (2027),
    PARTITION pmax  VALUES LESS THAN MAXVALUE
);

Eski bo'limni o'chirish bir zumda bajariladi.

Amaliy topshiriq

Anemik modelni boy modelga aylantiring.
Pul qiymat obyektini yozing va testlang.
Email va Telefon qiymat obyektlarini yozing.
Onlayn do'kon uchun to'liq SQL sxemasini yozing.
Barcha tashqi kalitlar va indekslarni qo'shing.
Ikkita migratsiya yozing: ustun qo'shish va uni o'zgartirish.
"Kengaytir va qisqartir" naqshi bo'yicha ustun nomini o'zgartiring.
Kesh dekoratorini yozing.
Loyihangizda N+1 muammosini toping va tuzating.
Yumshoq o'chirish uchun ko'rinish (VIEW) yarating.

Xulosa #

Boy domen modeli biznes qoidalarini obyekt ichida saqlaydi.
Qiymat obyektlari o'zgarmas, o'z-o'zini tekshiradi va turlarni aralashtirmaydi.
Pulni butun son yoki DECIMAL da saqlang, hech qachon FLOAT da emas.
Moliyaviy ma'lumot uchun RESTRICT, CASCADE emas.
Migratsiya ishga tushgandan keyin o'zgarmas - yangisini yozing.
To'xtatishsiz deploy uchun kengaytir va qisqartir naqshi.
Yaxlitlikni uch darajada ta'minlang: domen, ilova, baza.
Tranzaksiya ichida tashqi chaqiruv qilmang.
Keshni dekorator sifatida qo'shing - asosiy kod bilmasin.
N+1 muammosi - eng ko'p uchraydigan ishlash muammosi.

Keyingi bo'limda API loyihalashni ko'ramiz.