$unwind, $lookup va $facet

Bu uchta bosqich agregatsiyaning eng kuchli qismini tashkil qiladi: massivni yoyish, boshqa to'plamni ulash va bir so'rovda bir nechta hisobot olish.

JavaScript

db.buyurtma.insertMany([
  { _id: 101, mijoz_id: 1, sana: ISODate("2026-01-12T00:00:00Z"),
    qatorlar: [
      { kitob: "Otkan kunlar", soni: 2, narx: 85000 },
      { kitob: "Navoiy",       soni: 1, narx: 95000 }
    ] },
  { _id: 102, mijoz_id: 2, sana: ISODate("2026-02-03T00:00:00Z"),
    qatorlar: [
      { kitob: "Ufq",   soni: 3, narx: 64000 },
      { kitob: "Sarob", soni: 1, narx: 59000 },
      { kitob: "Navoiy", soni: 2, narx: 95000 }
    ] },
  { _id: 103, mijoz_id: 1, sana: ISODate("2026-02-22T00:00:00Z"),
    qatorlar: [
      { kitob: "Shum bola", soni: 4, narx: 47000 }
    ] },
  { _id: 104, mijoz_id: 3, sana: ISODate("2026-03-11T00:00:00Z"),
    qatorlar: [] }
])

db.mijoz.insertMany([
  { _id: 1, ism: "Husanboy", shahar: "Namangan" },
  { _id: 2, ism: "Malika",   shahar: "Toshkent" },
  { _id: 3, ism: "Nodira",   shahar: "Namangan" }
])

$unwind - massivni yoyish #

$unwind massivdagi har bir elementni alohida hujjatga aylantiradi:

JavaScript

db.buyurtma.aggregate([
  { $match: { _id: 101 } },
  { $unwind: "$qatorlar" },
  { $project: { _id: 1, kitob: "$qatorlar.kitob", soni: "$qatorlar.soni" } }
])

Natija

[
  { _id: 101, kitob: 'Otkan kunlar', soni: 2 },
  { _id: 101, kitob: 'Navoiy', soni: 1 }
]

Bitta hujjat ikkita bo'lib ketdi - chunki massivda ikkita element bor edi.

Nomi ham shundan: massiv "o'ralgan" edi, $unwind uni "yozadi"

Bo'sh massiv tuzog'i #

To'rtta buyurtma bor, lekin _id: 104 da qatorlar bo'sh:

JavaScript

db.buyurtma.countDocuments()
db.buyurtma.aggregate([
  { $unwind: "$qatorlar" },
  { $group: { _id: null, hujjatlar: { $addToSet: "$_id" } } }
])

Natija

4
[ { _id: null, hujjatlar: [ 102, 101, 103 ] } ]

104 ro'yxatda yo'q - u butunlay yo'qoldi.

$unwind bo'sh massivli hujjatni tashlab yuboradi

Bu eng ko'p noto'g'ri hisobot beradigan tuzoqlardan biri.

"Har buyurtmadagi mahsulotlar sonini hisoblaymiz" degan so'rov yozasiz. $unwind qo'yasiz. Natijada bo'sh buyurtmalar hisobotdan butunlay yo'qoladi - go'yo ular umuman bo'lmagandek.

Xuddi shu narsa null va maydon yo'q holatlarida ham sodir bo'ladi.

Yechim - preserveNullAndEmptyArrays:

Yozuv	Bo'sh massivli hujjat
`{ $unwind: "$qatorlar" }`	Yo'qoladi
`{ $unwind: { path: "$qatorlar", preserveNullAndEmptyArrays: true } }`	Qoladi, maydon `null` bo'ladi

Qachon qaysi biri: agar "mahsulotsiz buyurtma" ma'noga ega bo'lsa - saqlang. Agar u faqat xato bo'lsa - tashlang, lekin buni ataylab qiling.

JavaScript

db.buyurtma.aggregate([
  { $unwind: { path: "$qatorlar", preserveNullAndEmptyArrays: true } },
  { $group: { _id: "$_id", qatorlar: { $sum: 1 } } },
  { $sort: { _id: 1 } }
])

Natija

[
  { _id: 101, qatorlar: 2 },
  { _id: 102, qatorlar: 3 },
  { _id: 103, qatorlar: 1 },
  { _id: 104, qatorlar: 1 }
]

Endi 104 ham ko'rindi. E'tibor bering, uning qatorlari soni 1 - chunki $sum: 1 hujjatlarni sanaydi, massiv elementlarini emas. Aniq son kerak bo'lsa $size ishlatiladi.

includeArrayIndex #

Element massivda nechanchi o'rinda turganini bilish:

JavaScript

db.buyurtma.aggregate([
  { $match: { _id: 102 } },
  { $unwind: { path: "$qatorlar", includeArrayIndex: "orin" } },
  { $project: { _id: 0, orin: 1, kitob: "$qatorlar.kitob" } }
])

Natija

[
  { orin: Long('0'), kitob: 'Ufq' },
  { orin: Long('1'), kitob: 'Sarob' },
  { orin: Long('2'), kitob: 'Navoiy' }
]

$unwind va $group juftligi #

Eng ko'p ishlatiladigan naqsh - massivni yoyib, keyin qaytadan guruhlash:

JavaScript

db.buyurtma.aggregate([
  { $unwind: "$qatorlar" },
  { $group: {
      _id: "$qatorlar.kitob",
      nusxa: { $sum: "$qatorlar.soni" },
      tushum: { $sum: { $multiply: ["$qatorlar.soni", "$qatorlar.narx"] } }
  } },
  { $sort: { nusxa: -1 } }
])

Natija

[
  { _id: 'Shum bola', nusxa: 4, tushum: 188000 },
  { _id: 'Navoiy', nusxa: 3, tushum: 285000 },
  { _id: 'Ufq', nusxa: 3, tushum: 192000 },
  { _id: 'Otkan kunlar', nusxa: 2, tushum: 170000 },
  { _id: 'Sarob', nusxa: 1, tushum: 59000 }
]

$lookup - to'plamlarni birlashtirish #

JavaScript

db.buyurtma.aggregate([
  { $lookup: {
      from: "mijoz", localField: "mijoz_id",
      foreignField: "_id", as: "mijoz"
  } },
  { $unwind: "$mijoz" },
  { $project: { _id: 1, ism: "$mijoz.ism", shahar: "$mijoz.shahar" } },
  { $sort: { _id: 1 } }
])

Natija

[
  { _id: 101, ism: 'Husanboy', shahar: 'Namangan' },
  { _id: 102, ism: 'Malika', shahar: 'Toshkent' },
  { _id: 103, ism: 'Husanboy', shahar: 'Namangan' },
  { _id: 104, ism: 'Nodira', shahar: 'Namangan' }
]

Maydon	Ma'nosi
`from`	Qaysi to'plamdan
`localField`	Shu quvurdagi maydon
`foreignField`	Boshqa to'plamdagi maydon
`as`	Natija qaysi nomga yoziladi

as har doim massiv beradi - shuning uchun yuqorida $unwind qo'shildi.

$lookup - bu SQL JOIN emas

Tashqi ko'rinishi o'xshash, lekin ichki mexanizmi butunlay boshqacha:

	SQL `JOIN`	`$lookup`
Bajarilishi	Rejalashtiruvchi tanlaydi	Har hujjat uchun alohida so'rov
Indeks	Har ikki tomon	`foreignField` da bo'lishi shart
Natija	Tekis qatorlar	Massiv maydon
Bir nechta shart	Oddiy	`pipeline` sintaksisi kerak

Eng muhim oqibat: $lookup 1 000 000 hujjatga qo'llansa, u 1 000 000 marta qidiruv qiladi. foreignField da indeks bo'lmasa, har biri butun to'plamni skanerlaydi.

Shuning uchun:

$lookup dan oldin $match bilan hujjatlar sonini kamaytiring.
foreignField da albatta indeks bo'lsin.
Agar $lookup har so'rovda kerak bo'lsa - bu sxema noto'g'ri degan belgi. Ma'lumotni ichiga joylashni yoki kengaytirilgan havola naqshini o'ylang (10-bob).

Shartli $lookup #

Murakkabroq moslash uchun pipeline shakli bor:

JavaScript

db.mijoz.aggregate([
  { $lookup: {
      from: "buyurtma",
      let: { m: "$_id" },
      pipeline: [
        { $match: { $expr: { $eq: ["$mijoz_id", "$$m"] } } },
        { $match: { sana: { $gte: ISODate("2026-02-01T00:00:00Z") } } },
        { $project: { _id: 1, sana: 1 } }
      ],
      as: "yangi_buyurtmalar"
  } },
  { $project: { ism: 1, soni: { $size: "$yangi_buyurtmalar" } } },
  { $sort: { _id: 1 } }
])

Natija

[
  { _id: 1, ism: 'Husanboy', soni: 1 },
  { _id: 2, ism: 'Malika', soni: 1 },
  { _id: 3, ism: 'Nodira', soni: 1 }
]

Yozuv	Ma'nosi
`let: { m: "$_id" }`	Tashqi qiymatni o'zgaruvchiga oladi
`$$m`	Shu o'zgaruvchiga murojaat
`$expr`	Filtr ichida ifoda ishlatishga ruxsat

JavaScript

db.buyurtma.aggregate([
  { $facet: {
      jami: [ { $count: "buyurtmalar" } ],
      mijoz_boyicha: [
        { $group: { _id: "$mijoz_id", soni: { $sum: 1 } } },
        { $sort: { _id: 1 } }
      ],
      eng_yangi: [
        { $sort: { sana: -1 } },
        { $limit: 2 },
        { $project: { _id: 1, sana: 1 } }
      ]
  } }
])

Natija

[
  {
    jami: [ { buyurtmalar: 4 } ],
    mijoz_boyicha: [ { _id: 1, soni: 2 }, { _id: 2, soni: 1 }, { _id: 3, soni: 1 } ],
    eng_yangi: [
      { _id: 104, sana: ISODate('2026-03-11T00:00:00.000Z') },
      { _id: 103, sana: ISODate('2026-02-22T00:00:00.000Z') }
    ]
  }
]

$facet ichidagi har bir quvur bir xil kirish hujjatlari ustida mustaqil ishlaydi.

$facet - sahifalash uchun ideal

Eng keng tarqalgan foydalanish: bitta so'rovda ham natijalarni, ham jami sonini olish.

Natija

{ $facet: {
    natijalar: [ { $skip: 0 }, { $limit: 20 } ],
    jami: [ { $count: "soni" } ]
} }

Usiz ikkita so'rov kerak bo'lardi: biri hujjatlar uchun, ikkinchisi countDocuments uchun. Ular orasida ma'lumot o'zgarsa, sahifalash chalkashadi.

Bitta eslatma: $facet ichidagi bosqichlar indeksdan foydalana olmaydi. Shuning uchun $match ni $facet dan oldin qo'ying - shunda filtrlash indeks bilan ishlaydi, $facet esa allaqachon kichraygan to'plam ustida ishlaydi.

Amaliy topshiriq

$unwind bilan buyurtma qatorlarini yoying.
Bir hujjatdan nechta hujjat chiqqanini sanang.
Bo'sh massivli hujjat qayerga ketganini tekshiring.
preserveNullAndEmptyArrays bilan uni qaytaring.
includeArrayIndex bilan element o'rnini chiqaring.
$unwind + $group bilan kitob bo'yicha hisobot tuzing.
$lookup bilan mijoz ismini qo'shing.
as nega massiv qaytarishini tushuntiring.
$lookup uchun nima uchun indeks kerakligini yozing.
$facet bilan uchta hisobotni bitta so'rovda oling.

Xulosa #

$unwind massivning har bir elementini alohida hujjatga aylantiradi.
Bo'sh massivli hujjat $unwind dan keyin yo'qoladi.
Uni saqlash uchun preserveNullAndEmptyArrays: true kerak.
includeArrayIndex element massivda nechanchi o'rinda turganini beradi.
$unwind + $group - massivli ma'lumot bo'yicha hisobotning asosiy naqshi.
$lookup boshqa to'plamni ulaydi va natijani massiv qilib beradi.
$lookup SQL JOIN emas: u har hujjat uchun alohida qidiruv qiladi.
foreignField da indeks bo'lishi shart, $match esa $lookup dan oldin.
pipeline shakli qo'shimcha shart va $expr ishlatishga imkon beradi.
$facet bir xil kirish ustida bir nechta mustaqil hisobot oladi - sahifalash uchun ideal.

Keyingi bo'limda hisoblangan maydonlar va shartli ifodalarni ko'ramiz.

$unwind - massivni yoyish #

Bo'sh massiv tuzog'i #

includeArrayIndex #

$unwind va $group juftligi #

$lookup - to'plamlarni birlashtirish #

Shartli $lookup #

$facet - bir so'rovda bir nechta hisobot #

Xulosa #

Xatolik topdingizmi?