Massiv va ichma-ich hujjatlar

Hujjatli bazaning asosiy kuchi shu yerda: bitta hujjat ichida massiv va boshqa hujjatlar bo'lishi mumkin. Lekin ular bo'yicha qidirishning o'z qoidalari bor.

db.kitob.insertMany([
  {
    _id: 1, nom: "Otkan kunlar",
    muallif: { ism: "Abdulla Qodiriy", tugilgan: 1894, shahar: "Toshkent" },
    teglar: ["roman", "tarixiy", "klassika"],
    baho: [
      { kim: "Malika", ball: 5, yil: 2025 },
      { kim: "Nodira", ball: 4, yil: 2026 }
    ]
  },
  {
    _id: 2, nom: "Kecha va kunduz",
    muallif: { ism: "Cho'lpon", tugilgan: 1897, shahar: "Andijon" },
    teglar: ["roman", "ijtimoiy"],
    baho: [
      { kim: "Aziza", ball: 5, yil: 2026 },
      { kim: "Malika", ball: 3, yil: 2024 }
    ]
  },
  {
    _id: 3, nom: "Ufq",
    muallif: { ism: "Said Ahmad", tugilgan: 1920, shahar: "Toshkent" },
    teglar: ["roman", "zamonaviy"],
    baho: [
      { kim: "Kamola", ball: 4, yil: 2025 }
    ]
  },
  {
    _id: 4, nom: "Sarob",
    muallif: { ism: "Abdulla Qahhor", tugilgan: 1907, shahar: "Qoqon" },
    teglar: [],
    baho: []
  }
])

Nuqtali yozuv #

Ichma-ich hujjat ichiga kirish uchun nuqta ishlatiladi. Yo'l qo'shtirnoq ichida yoziladi:

db.kitob.find({ "muallif.shahar": "Toshkent" }, { nom: 1, "muallif.ism": 1 })

[
  { _id: 1, nom: 'Otkan kunlar', muallif: { ism: 'Abdulla Qodiriy' } },
  { _id: 3, nom: 'Ufq', muallif: { ism: 'Said Ahmad' } }
]

Nuqtali yozuv proyeksiyada ham ishlaydi - yuqorida faqat muallif.ism qaytdi, tugilgan va shahar esa qaytmadi.

db.kitob.countDocuments({ muallif: { shahar: "Toshkent" } })
db.kitob.countDocuments({ "muallif.shahar": "Toshkent" })

0
2

Massiv ichidan qidirish #

Massivga oddiy tenglik yozilsa, MongoDB uni "elementlardan biri" deb tushunadi:

db.kitob.find({ teglar: "tarixiy" }, { nom: 1, teglar: 1 })

[
  {
    _id: 1,
    nom: 'Otkan kunlar',
    teglar: [ 'roman', 'tarixiy', 'klassika' ]
  }
]

Bu juda qulay: massiv ham, oddiy qiymat ham bir xil yoziladi.

$all, $size va $in #

db.kitob.find({ teglar: { $all: ["roman", "tarixiy"] } }, { nom: 1 })
db.kitob.find({ teglar: { $in: ["ijtimoiy", "zamonaviy"] } }, { nom: 1 })
db.kitob.find({ teglar: { $size: 0 } }, { nom: 1 })

[ { _id: 1, nom: 'Otkan kunlar' } ]
[ { _id: 2, nom: 'Kecha va kunduz' }, { _id: 3, nom: 'Ufq' } ]
[ { _id: 4, nom: 'Sarob' } ]

{ $expr: { $gt: [ { $size: "$teglar" }, 2 ] } }

db.kitob.find({ "teglar.2": { $exists: true } }, { nom: 1, teglar: 1 })

[
  {
    _id: 1,
    nom: 'Otkan kunlar',
    teglar: [ 'roman', 'tarixiy', 'klassika' ]
  }
]

$elemMatch - eng muhim operator #

Massiv ichidagi hujjatlar bilan ishlaganda bu operator zarur bo'ladi. Avval usiz sinab ko'ramiz:

db.kitob.find(
  { "baho.ball": 5, "baho.yil": 2026 },
  { nom: 1, baho: 1 }
)

[
  {
    _id: 1,
    nom: 'Otkan kunlar',
    baho: [
      { kim: 'Malika', ball: 5, yil: 2025 },
      { kim: 'Nodira', ball: 4, yil: 2026 }
    ]
  },
  {
    _id: 2,
    nom: 'Kecha va kunduz',
    baho: [
      { kim: 'Aziza', ball: 5, yil: 2026 },
      { kim: 'Malika', ball: 3, yil: 2024 }
    ]
  }
]

Natijada ikkita kitob chiqdi. Lekin Otkan kunlar ni diqqat bilan qarang: unda ball: 5 2025-yilda, yil: 2026 esa 4 ball bilan. Ya'ni ikkala shart bitta bahoda emas, ikki xil bahoda bajarilgan.

Endi $elemMatch bilan:

db.kitob.find(
  { baho: { $elemMatch: { ball: 5, yil: 2026 } } },
  { nom: 1, baho: 1 }
)

[
  {
    _id: 2,
    nom: 'Kecha va kunduz',
    baho: [
      { kim: 'Aziza', ball: 5, yil: 2026 },
      { kim: 'Malika', ball: 3, yil: 2024 }
    ]
  }
]

Endi faqat Kecha va kunduz qoldi - unda haqiqatan bitta bahoda ikkala shart ham bajarilgan.

{ ball: { $gte: 4, $lte: 5 } }

{ ball: { $elemMatch: { $gte: 4, $lte: 5 } } }

Massivning bir qismini qaytarish #

Proyeksiyada $elemMatch va $slice ishlatiladi:

db.kitob.find(
  { _id: { $in: [1, 2] } },
  { nom: 1, baho: { $elemMatch: { ball: 5 } } }
)

[
  {
    _id: 1,
    nom: 'Otkan kunlar',
    baho: [ { kim: 'Malika', ball: 5, yil: 2025 } ]
  },
  {
    _id: 2,
    nom: 'Kecha va kunduz',
    baho: [ { kim: 'Aziza', ball: 5, yil: 2026 } ]
  }
]

Har hujjatdan faqat birinchi mos keladigan baho qaytdi.

db.kitob.find({ _id: 1 }, { nom: 1, teglar: { $slice: 2 } })
db.kitob.find({ _id: 1 }, { nom: 1, teglar: { $slice: -1 } })

[ { _id: 1, nom: 'Otkan kunlar', teglar: [ 'roman', 'tarixiy' ] } ]
[ { _id: 1, nom: 'Otkan kunlar', teglar: [ 'klassika' ] } ]

Ichma-ich massiv bo'yicha saralash #

db.kitob.find(
  { "baho.ball": { $gte: 4 } },
  { nom: 1, _id: 0 }
).sort({ "muallif.tugilgan": 1 })

[ { nom: 'Otkan kunlar' }, { nom: 'Kecha va kunduz' }, { nom: 'Ufq' } ]

Nuqtali yozuv sort da ham xuddi shunday ishlaydi.

Xulosa #

• Ichma-ich hujjatga nuqtali yozuv bilan murojaat qilinadi: "muallif.shahar".
• Nuqtasiz yozuv butun hujjatni aynan solishtiradi - maydon tartibi bilan birga.
• Massivga qo'yilgan oddiy shart "elementlardan biri mos kelsa" degani.
• $all hammasini, $in bittasini, $size esa aniq sonni talab qiladi.
• $size oraliq qabul qilmaydi - "teglar.2": { $exists: true } yoki $expr ishlating.
• Massiv ichidagi hujjatlarga ikkita shart qo'yilsa, ular har xil elementga tushishi mumkin.
• Bitta elementga bog'lash uchun $elemMatch kerak.
• Bu xato so'rovni buzmaydi - shunchaki noto'g'ri javob beradi.
• Proyeksiyada $elemMatch birinchi mos elementni, $slice esa bir qismini qaytaradi.
• Nuqtali yozuv find, sort va proyeksiyada bir xil ishlaydi.

Keyingi bo'limda hujjatlarni yangilashni va massiv operatorlarini ko'ramiz.