Sxema dizayni - ichiga joylash yoki havola

MongoDB sxemani majburlamaydi, lekin bu "sxema kerak emas" degani emas. Aksincha - sxemani siz o'ylab topasiz, va bu tanlov dastur tezligini butunlay belgilaydi.

db.mijoz.insertMany([
  { _id: 1, ism: "Husanboy Qodirov", shahar: "Namangan",
    manzil: { kocha: "Navoiy 12", indeks: "160100" },
    telefon: ["+998901112233", "+998932223344"] },
  { _id: 2, ism: "Malika Tursunova", shahar: "Toshkent",
    manzil: { kocha: "Amir Temur 5", indeks: "100000" },
    telefon: ["+998907778899"] }
])

db.buyurtma.insertMany([
  { _id: 101, mijoz_id: 1, sana: ISODate("2026-02-10T09:00:00Z"),
    qatorlar: [
      { kitob: "Otkan kunlar", soni: 1, narx: 85000 },
      { kitob: "Navoiy",       soni: 2, narx: 95000 }
    ] },
  { _id: 102, mijoz_id: 2, sana: ISODate("2026-02-14T13:30:00Z"),
    qatorlar: [
      { kitob: "Ufq", soni: 1, narx: 64000 }
    ] },
  { _id: 103, mijoz_id: 1, sana: ISODate("2026-03-02T11:15:00Z"),
    qatorlar: [
      { kitob: "Sarob", soni: 3, narx: 59000 }
    ] }
])

Asosiy savol #

Relyatsion bazada javob oldindan ma'lum: har narsa o'z jadvalida, JOIN bilan birlashtiriladi.

MongoDB da esa har safar tanlash kerak:

Ichiga joylash #

Buyurtma qatorlari buyurtma ichida yotadi - shuning uchun bitta o'qishda hammasi keladi:

db.buyurtma.findOne({ _id: 101 })

{
  _id: 101,
  mijoz_id: 1,
  sana: ISODate('2026-02-10T09:00:00.000Z'),
  qatorlar: [
    { kitob: 'Otkan kunlar', soni: 1, narx: 85000 },
    { kitob: 'Navoiy', soni: 2, narx: 95000 }
  ]
}

Ichidagi massiv bo'yicha hisoblash ham shu yerda bajariladi:

db.buyurtma.aggregate([
  { $match: { _id: 101 } },
  { $project: {
      qatorlar_soni: { $size: "$qatorlar" },
      jami: { $sum: { $map: {
        input: "$qatorlar",
        as: "q",
        in: { $multiply: ["$$q.soni", "$$q.narx"] }
      } } }
  } }
])

[ { _id: 101, qatorlar_soni: 2, jami: 275000 } ]

Havola #

Mijoz ma'lumoti alohida to'plamda, buyurtmada esa faqat mijoz_id:

db.buyurtma.aggregate([
  { $match: { _id: 101 } },
  { $lookup: {
      from: "mijoz", localField: "mijoz_id",
      foreignField: "_id", as: "mijoz"
  } },
  { $project: { sana: 1, "mijoz.ism": 1, "mijoz.shahar": 1 } }
])

[
  {
    _id: 101,
    sana: ISODate('2026-02-10T09:00:00.000Z'),
    mijoz: [ { ism: 'Husanboy Qodirov', shahar: 'Namangan' } ]
  }
]

$lookup - SQL dagi LEFT JOIN ning muqobili. U haqida 13-bobda batafsil gaplashamiz.

Qaysi birini tanlash #

Amaliy misollar:

Cheksiz massiv muammosi #

Noto'g'ri sxema shunday ko'rinadi:

{
  _id: 1,
  sarlavha: "Maqola",
  izohlar: [ ... 50 000 ta izoh ... ]
}

To'g'ri sxema - izohlar alohida to'plamda:

db.izoh.insertMany([
  { _id: 1, maqola_id: 7, kim: "Nodira", matn: "Ajoyib" },
  { _id: 2, maqola_id: 7, kim: "Aziza",  matn: "Rahmat" },
  { _id: 3, maqola_id: 8, kim: "Kamola", matn: "Foydali" }
])
db.izoh.countDocuments({ maqola_id: 7 })
db.izoh.find({ maqola_id: 7 }, { _id: 0, kim: 1, matn: 1 })

{ acknowledged: true, insertedIds: { '0': 1, '1': 2, '2': 3 } }
2
[ { kim: 'Nodira', matn: 'Ajoyib' }, { kim: 'Aziza', matn: 'Rahmat' } ]

O'rtacha yechim ham bor: oxirgi bir nechtasini ichiga joylab, qolganini alohida to'plamda saqlash. Sahifa ochilganda oxirgi 5 ta izoh darhol ko'rinadi, "hammasini ko'rsatish" bosilganda esa ikkinchi so'rov ketadi.

Ataylab takrorlash #

Relyatsion bazada takrorlash - xato. MongoDB da esa u ba'zan to'g'ri yechim:

db.buyurtma.findOne({ _id: 101 }, { "qatorlar.kitob": 1, "qatorlar.narx": 1 })

{
  _id: 101,
  qatorlar: [
    { kitob: 'Otkan kunlar', narx: 85000 },
    { kitob: 'Navoiy', narx: 95000 }
  ]
}

Kitob nomi kitob to'plamida ham bor, buyurtmada ham bor. Bu takrorlash ataylab:

Bir necha foydali naqsh #

Oxirgisi eng ko'p ishlatiladigan naqsh:

db.buyurtma.updateOne(
  { _id: 101 },
  { $set: { mijoz_ism: "Husanboy Qodirov" } }
)
db.buyurtma.findOne({ _id: 101 }, { mijoz_id: 1, mijoz_ism: 1, sana: 1 })

{
  acknowledged: true,
  insertedId: null,
  matchedCount: 1,
  modifiedCount: 1,
  upsertedCount: 0
}
{
  _id: 101,
  mijoz_id: 1,
  sana: ISODate('2026-02-10T09:00:00.000Z'),
  mijoz_ism: 'Husanboy Qodirov'
}

Endi buyurtmalar ro'yxatini ko'rsatish uchun $lookup kerak emas - ism allaqachon shu yerda. To'liq mijoz ma'lumoti kerak bo'lgandagina ikkinchi so'rov ketadi.

Xulosa #

• MongoDB sxemani majburlamaydi - sxemani siz loyihalaysiz.
• Ikki yo'l bor: ichiga joylash va havola.
• Birga o'qiladigan ma'lumot birga saqlansin.
• Cheksiz o'sadigan yoki alohida qidiriladigan ma'lumot alohida tursin.
• Bitta hujjat 16 MB dan oshmasligi kerak - bu qattiq chegara.
• Muammo 16 MB da emas, ancha oldin boshlanadi: har o'qishda butun hujjat keladi.
• Izoh, log, hodisa kabi cheksiz ro'yxatlarni hech qachon ichiga joylamang.
• Takrorlash MongoDB da xato emas - o'zgarmas qiymatlar uchun to'g'ri yechim.
• Qaror qoidasi: eski yozuv eski qiymatni saqlashi kerakmi?
• Sxemani so'rovlardan boshlab loyihalang, normallashtirish qoidasidan emas.

Keyingi bo'limda sxemani $jsonSchema bilan qanday majburlashni ko'ramiz.