O'chirish va almashtirish - MongoDB

O'chirish - qaytarib bo'lmaydigan amal. Shuning uchun bu bobda nafaqat "qanday", balki "qanday xavfsiz" degan savolga ham javob beramiz.

JavaScript

db.kitob.insertMany([
  { _id: 1, nom: "Otkan kunlar", narx: 85000, ombor: 12, janr: "tarixiy" },
  { _id: 2, nom: "Navoiy",       narx: 95000, ombor: 8,  janr: "tarixiy" },
  { _id: 3, nom: "Ufq",          narx: 64000, ombor: 0,  janr: "zamonaviy" },
  { _id: 4, nom: "Sarob",        narx: 59000, ombor: 0,  janr: "ijtimoiy" },
  { _id: 5, nom: "Shum bola",    narx: 47000, ombor: 31, janr: "bolalar" }
])

deleteOne #

JavaScript

db.kitob.deleteOne({ _id: 4 })
db.kitob.countDocuments()

Natija

{ acknowledged: true, deletedCount: 1 }
4

deleteOne faqat bitta hujjatni o'chiradi - filtr o'ntasiga mos kelsa ham.

JavaScript

db.kitob.deleteOne({ ombor: 0 })
db.kitob.find({ ombor: 0 }, { nom: 1 })

Natija

{ acknowledged: true, deletedCount: 1 }
[ { _id: 4, nom: 'Sarob' } ]

Ikkita kitobning ombori nol edi, lekin faqat bittasi o'chdi.

deleteMany #

JavaScript

db.kitob.deleteMany({ ombor: 0 })
db.kitob.find({}, { nom: 1, ombor: 1 })

Natija

{ acknowledged: true, deletedCount: 2 }
[
  { _id: 1, nom: 'Otkan kunlar', ombor: 12 },
  { _id: 2, nom: 'Navoiy', ombor: 8 },
  { _id: 5, nom: 'Shum bola', ombor: 31 }
]

Bo'sh filtr butun to'plamni tozalaydi

deleteMany({}) - to'plamdagi hamma hujjatni o'chiradi. Tasdiqlash so'ralmaydi, ogohlantirish ko'rsatilmaydi.

Bu xato ko'pincha shunday yuz beradi:

Natija

const filtr = {}
if (shart) { filtr.janr = "tarixiy" }
db.kitob.deleteMany(filtr)

shart false bo'lsa, filtr bo'sh qoladi va butun to'plam yo'qoladi.

Uch qavatli himoya:

Qadam	Nima qilish
1	Avval `countDocuments(filtr)` bilan sanang
2	Keyin `find(filtr).limit(5)` bilan ko'ring
3	Shundan keyingina `deleteMany(filtr)`

Dasturda esa bo'sh filtrni ochiq taqiqlang:

Natija

if (Object.keys(filtr).length === 0) {
  throw new Error("Bo'sh filtr bilan o'chirish taqiqlangan")
}

MongoDB da DELETE uchun ROLLBACK yo'q. Tranzaksiya ichida bo'lmasa, o'chirilgan hujjat faqat zaxira nusxadan qaytariladi.

Xavfsiz tartibning o'zi:

JavaScript

const filtr = { janr: "tarixiy" }
db.kitob.countDocuments(filtr)
db.kitob.find(filtr, { nom: 1 }).limit(5).toArray()

Natija

2
[ { _id: 1, nom: 'Otkan kunlar' }, { _id: 2, nom: 'Navoiy' } ]

Endi nima o'chishini bilamiz - shundan keyin o'chirish mumkin.

replaceOne #

replaceOne hujjatni butunlay yangisi bilan almashtiradi:

JavaScript

db.kitob.replaceOne({ _id: 5 }, { nom: "Shum bola", narx: 51000 })
db.kitob.findOne({ _id: 5 })

Natija

{
  acknowledged: true,
  insertedId: null,
  matchedCount: 1,
  modifiedCount: 1,
  upsertedCount: 0
}
{ _id: 5, nom: 'Shum bola', narx: 51000 }

ombor va janr maydonlari yo'qoldi - biz ularni yangi hujjatga yozmadik.

Amalda replaceOne kamdan-kam kerak bo'ladi - deyarli har doim $set to'g'riroq

findOneAndDelete #

O'chirilayotgan hujjatning o'zi kerak bo'lsa:

JavaScript

db.kitob.findOneAndDelete(
  { janr: "zamonaviy" },
  { projection: { nom: 1, narx: 1 } }
)
db.kitob.countDocuments({ janr: "zamonaviy" })

Natija

{ _id: 3, nom: 'Ufq', narx: 64000 }
0

Bu atomar amal: hujjat topiladi, qaytariladi va o'chiriladi - oraga hech kim tusha olmaydi.

Navbat jadvali uchun findOneAndDelete

Bir nechta ishchi jarayon bitta navbatdan vazifa olayotgan bo'lsa, find va keyin delete yozish xato:

Natija

const vazifa = db.navbat.findOne({ holat: "kutmoqda" })
db.navbat.deleteOne({ _id: vazifa._id })

Ikki jarayon bir vaqtda findOne chaqirsa, ikkalasi ham bir xil vazifani oladi. Keyin biri o'chiradi, ikkinchisi esa allaqachon o'chirilgan vazifa ustida ishlaydi.

findOneAndDelete bitta amalda topadi va o'chiradi:

Natija

const vazifa = db.navbat.findOneAndDelete({ holat: "kutmoqda" })

Ikkinchi jarayon null oladi va keyingisiga o'tadi. Vazifa hech qachon ikki marta bajarilmaydi.

Xuddi shu naqsh findOneAndUpdate bilan ham ishlaydi - vazifani o'chirish o'rniga uni "band" deb belgilash uchun.

To'plamni tashlash #

Amal	Nima bo'ladi
`deleteMany({})`	Hujjatlar o'chadi, indekslar qoladi
`drop()`	To'plam va uning hamma indeksi yo'qoladi

JavaScript

db.vaqtinchalik.insertMany([{ _id: 1, a: 1 }, { _id: 2, a: 2 }])
db.vaqtinchalik.drop()
db.getCollectionNames().includes("vaqtinchalik")

Natija

{ acknowledged: true, insertedIds: { '0': 1, '1': 2 } }
true
false

drop() ancha tezroq: u hujjatlarni birma-bir o'chirmaydi, balki butun faylni tashlaydi. Million hujjatli to'plamda farq juda katta.

Yumshoq o'chirish #

Ko'p loyihalarda ma'lumot haqiqatan o'chirilmaydi - faqat "o'chirilgan" deb belgilanadi:

JavaScript

db.kitob.updateOne(
  { _id: 1 },
  { $set: {
      ochirilgan: true,
      ochirilgan_sana: ISODate("2026-03-15T10:00:00Z")
  } }
)
db.kitob.countDocuments({ ochirilgan: { $ne: true } })
db.kitob.find({ ochirilgan: { $ne: true } }, { nom: 1 })

Natija

{
  acknowledged: true,
  insertedId: null,
  matchedCount: 1,
  modifiedCount: 1,
  upsertedCount: 0
}
4
[
  { _id: 2, nom: 'Navoiy' },
  { _id: 3, nom: 'Ufq' },
  { _id: 4, nom: 'Sarob' },
  { _id: 5, nom: 'Shum bola' }
]

Yumshoq o'chirishning yashirin narxi

Bu naqsh foydali, lekin u bepul emas:

Muammo	Oqibat
Har so'rovga shart qo'shish kerak	Bittasini unutsangiz - o'chirilgan yozuv chiqadi
To'plam o'smoqda	Indekslar kattalashadi, so'rov sekinlashadi
Yagona indeks buziladi	O'chirilgan yozuv nomni band qilib turadi
Shaxsiy ma'lumot qoladi	Talab bo'yicha o'chirish majburiyati bajarilmaydi

Birinchi muammoni ko'rinish (view) bilan hal qilish mumkin: har doim shu ko'rinishdan o'qing, to'plamdan emas.

Uchinchisi uchun qisman indeks kerak - unique shartni faqat o'chirilmagan yozuvlarga qo'llash.

Oxirgisi esa texnik emas, huquqiy masala. Foydalanuvchi ma'lumotini o'chirish talab qilinsa, uni haqiqatan o'chirish yoki anonimlashtirish kerak.

Amaliy yechim: yumshoq o'chirish + ma'lum muddatdan keyin haqiqiy o'chirish. Buni TTL indeks bilan avtomatlashtirish mumkin - 15-bobda ko'ramiz.

Amaliy topshiriq

deleteOne bilan bitta hujjatni o'chiring.
Filtrga ikkita hujjat mos kelganda nima bo'lishini sinang.
deleteMany bilan shartga mos hammasini o'chiring.
deleteMany({}) nima qilishini yozing - bajarmang.
O'chirishdan oldingi uch qadamli tekshiruvni bajaring.
replaceOne dan keyin qaysi maydonlar yo'qolganini ko'ring.
findOneAndDelete nega navbat uchun to'g'ri ekanini tushuntiring.
drop() va deleteMany({}) farqini yozing.
Yumshoq o'chirish qo'shing va so'rovni moslang.
Yumshoq o'chirishning uchta kamchiligini sanang.

Xulosa #

deleteOne bitta, deleteMany esa hamma mos hujjatni o'chiradi.
deleteMany({}) butun to'plamni tozalaydi - tasdiqlash so'ralmaydi.
Har doim avval countDocuments, keyin find, oxirida deleteMany.
Dasturda bo'sh filtrni ochiq taqiqlang.
replaceOne butun hujjatni almashtiradi - yozilmagan maydonlar yo'qoladi.
_id - almashtirishdan keyin saqlanadigan yagona maydon.
findOneAndDelete atomar - navbat jadvallari uchun to'g'ri tanlov.
drop() indekslarni ham o'chiradi va katta to'plamda ancha tezroq.
Yumshoq o'chirish ma'lumotni saqlab qoladi, lekin har so'rovga shart qo'shadi.
U yagona indeksni buzadi va shaxsiy ma'lumotni saqlab qoladi - buni hisobga oling.

Keyingi bo'limda kursor bilan ishlashni - saralash, cheklash va sahifalashni ko'ramiz.

deleteOne #

deleteMany #

replaceOne #

findOneAndDelete #

To'plamni tashlash #

Yumshoq o'chirish #

Xulosa #

Xatolik topdingizmi?