any, unknown va never - TypeScript

Tur tizimining chekkalarida uchta maxsus tur turadi:

Tur	Ma'nosi
`any`	"Tekshirishni to'xtat"
`unknown`	"Hali bilmayman"
`never`	"Bunday qiymat bo'lmaydi"

Ular oson chalkashtiriladi, holbuki farqi juda katta.

`any` zanjir bo'ylab tarqaladi #

const javob: any = { nomi: "Olma" };

const nomi = javob.nomi;
const uzunlik = nomi.length;
const yakun = uzunlik.toUpperCase();

console.log(yakun);

Terminal

tsc --noEmit && echo "tsc: xato yo_q"
tsx src/any.ts 2>&1 | grep -oE "TypeError.*" | head -1

Natija

tsc: xato yo_q
TypeError: uzunlik.toUpperCase is not a function

Uchta o'zgaruvchi, uchtasi ham any. Hech qaysisiga tur yozilmagan, lekin hech qaysisi tekshirilmadi ham.

any bitta o'zgaruvchini emas, undan kelib chiqadigan butun zanjirni himoyasiz qoldiradi.

Bitta istisno bor - arifmetika:

const xom: any = "12000";

const narx = xom * 2;
const yakun = narx.toUpperCase();

Terminal

tsc --noEmit 2>&1 | fold -sw 74

Natija

src/any2.ts(4,20): error TS2339: Property 'toUpperCase' does not exist on
type 'number'.

any * 2 - number, chunki * boshqa natija berolmaydi. Shu joyda zanjir uzildi va tekshiruv qaytadi.

`unknown` darhol to'xtatadi #

const xom: unknown = "12000";
console.log(xom.length);

Terminal

tsc --noEmit 2>&1 | fold -sw 74

Natija

src/unknown.ts(2,13): error TS18046: 'xom' is of type 'unknown'.

unknown ham istalgan qiymatni qabul qiladi - lekin uni ishlatishdan oldin tekshirish talab qilinadi:

function uzunlik(x: unknown): number {
  if (typeof x === "string") return x.length;
  if (Array.isArray(x)) return x.length;
  return 0;
}

console.log(uzunlik("Olma"), uzunlik([1, 2, 3]), uzunlik(42));

Terminal

tsx src/unknown2.ts

Natija

4 3 0

Tayinlash yo'nalishi #

let a: any = 1;
let u: unknown = 1;
let s: string;

s = a;
u = a;
a = u;
s = u;

Terminal

tsc --noEmit 2>&1 | fold -sw 74

Natija

src/yonalish.ts(8,1): error TS2322: Type 'unknown' is not assignable to
type 'string'.

To'rtta tayinlashdan faqat bittasi xato berdi:

Yo'nalish	Ruxsat
`any` → istalgan tur	Ha
`any` → `unknown`	Ha
`unknown` → `any`	Ha
`unknown` → aniq tur	Yo'q

Aynan shu qator unknown ni any dan ajratib turadi.

any - qulf ochiq qoldirilgan eshik, unknown - qulflangan, never - eshikning o'zi yo'q

`JSON.parse` - `any` ning eng keng tarqalgan manbai #

const javob = JSON.parse('{"nomi":"Olma"}');
console.log(javob.narx.toFixed(2));

Terminal

tsc --noEmit && echo "tsc: xato yo_q"
tsx src/json.ts 2>&1 | grep -oE "TypeError.*" | head -1

Natija

tsc: xato yo_q
TypeError: Cannot read properties of undefined (reading 'toFixed')

JSON.parse any qaytaradi - boshqa ilojisi yo'q, chunki satrning ichida nima borligini kompilyator bilolmaydi.

Muammo shundaki, any jimgina keladi. Yechim - uni darhol unknown ga aylantirib, tekshirish:

type Mahsulot = { nomi: string; narx: number };

function mahsulotmi(x: unknown): x is Mahsulot {
  if (typeof x !== "object" || x === null) return false;
  const o = x as Record<string, unknown>;
  return typeof o.nomi === "string" && typeof o.narx === "number";
}

const a: unknown = JSON.parse('{"nomi":"Olma"}');
const b: unknown = JSON.parse('{"nomi":"Anor","narx":25000}');

console.log(mahsulotmi(a) ? a.narx : "notogri malumot");
console.log(mahsulotmi(b) ? b.narx : "notogri malumot");

Terminal

tsx src/json2.ts

Natija

notogri malumot
25000

Birinchi javobda narx yo'q edi - va u ish vaqtida, to'g'ri joyda tutildi.

Chegarada tekshiring

Tashqi ma'lumot kiradigan har bir joyda - fetch, JSON.parse, localStorage, forma, process.env - turni unknown deb belgilang va bir marta tekshiring.

Katta loyihada buni qo'lda yozish zerikarli. Tayyor yechimlar:

Kutubxona	Yondashuv
Zod	Sxema yozasiz, tur o'zi chiqadi
Valibot	Zod ga o'xshash, kichikroq
TypeBox	JSON Schema bilan mos

Ular 7-bobdagi tur predikatini avtomatik yasaydi.

`catch` dagi `e` #

try {
  throw new Error("xato yuz berdi");
} catch (e) {
  console.log(e.message);
}

Terminal

tsc --noEmit 2>&1 | fold -sw 74

Natija

src/catch.ts(4,15): error TS18046: 'e' is of type 'unknown'.

JavaScript da throw istalgan qiymatni tashlashi mumkin - satr, son, obyekt. Shuning uchun e - unknown:

function xabar(e: unknown): string {
  if (e instanceof Error) return e.message;
  return String(e);
}

try {
  throw new Error("xato yuz berdi");
} catch (e) {
  console.log(typeof e, "|", xabar(e));
}

try {
  throw "oddiy satr";
} catch (e) {
  console.log(typeof e, "|", xabar(e));
}

Terminal

tsx src/catch2.ts

Natija

object | xato yuz berdi
string | oddiy satr

Ikkinchi holat ko'rsatib turibdi: catch ga har doim Error kelmaydi.

Bo'sh obyekt turi `{}` #

Bu - eng ko'p chalkashtiriladigan tur:

const a: {} = "Olma";
const b: {} = 12000;
const c: {} = true;
const d: {} = { nomi: "Olma" };
const e: {} = null;

Terminal

tsc --noEmit 2>&1 | fold -sw 74

Natija

src/bosh.ts(5,7): error TS2322: Type 'null' is not assignable to type
'{}'.

Satr ham, son ham, mantiqiy qiymat ham o'tdi. {} "bo'sh obyekt" degani emas - u "null va undefined dan boshqa hamma narsa" degani.

Va undan hech qanday foyda yo'q:

const a: {} = "Olma";
console.log(a.length);

Terminal

tsc --noEmit 2>&1 | fold -sw 74

Natija

src/bosh2.ts(2,15): error TS2339: Property 'length' does not exist on
type '{}'.

object esa haqiqatan obyektlarni talab qiladi:

const a: object = { nomi: "Olma" };
const b: object = [1, 2];
const c: object = () => 1;
const d: object = "Olma";

Terminal

tsc --noEmit 2>&1 | fold -sw 74

Natija

src/obyekt.ts(4,7): error TS2322: Type 'string' is not assignable to type
'object'.

Massiv va funksiya ham obyekt - faqat satr o'tmadi.

Tur	Nimani qabul qiladi
`{}`	`null` va `undefined` dan boshqa hammasi
`object`	Obyekt, massiv, funksiya
`Record<string, unknown>`	Kalitli obyekt
`unknown`	Hamma narsa

Amalda: "istalgan qiymat" uchun unknown, "kalitli obyekt" uchun Record<string, unknown> yozing. {} va Object ni esa umuman ishlatmang.

`never` unionda yo'qoladi #

type A = string | never;
type B = string | unknown;

const a: A = "Olma";
const b: B = 12000;

console.log(a, b);

Terminal

tsx src/union.ts

Natija

Olma 12000

B ga son berildi - demak string | unknown aslida unknown ga teng. A ni tekshiramiz:

type A = string | never;

const c: A = 42;

Terminal

tsc --noEmit 2>&1 | fold -sw 74

Natija

src/union2.ts(3,7): error TS2322: Type 'number' is not assignable to type
'string'.

Xato xabari A ni string deb atadi - never izsiz yo'qolgan.

`void`, `undefined` va `never` #

function xatoBer(m: string): never {
  throw new Error(m);
}

function hechnima(): void {}

function aniqmas(): undefined {
  return undefined;
}

console.log(typeof hechnima(), aniqmas());
console.log(typeof xatoBer);

Terminal

tsx src/void.ts

Natija

undefined undefined
function

Ish vaqtida uchalasi ham undefined bilan bog'liq, lekin turlar darajasida farq bor:

const a: void = undefined;
const b: undefined = undefined;
const c: never = undefined;

Terminal

tsc --noEmit 2>&1 | fold -sw 74

Natija

src/never.ts(3,7): error TS2322: Type 'undefined' is not assignable to
type 'never'.

Tur	Ma'nosi
`void`	Funksiya tugaydi, natijaga qiziqilmaydi
`undefined`	Aniq `undefined` qiymati
`never`	Funksiya tugamaydi yoki qiymat mavjud emas

`any[]` va `unknown[]` #

const xom: any[] = [1, "ikki", true];

const birinchi = xom[0];
birinchi.qandaydirMetod();

Terminal

tsc --noEmit && echo "tsc: xato yo_q"
tsx src/massiv.ts 2>&1 | grep -oE "TypeError.*" | head -1

Natija

tsc: xato yo_q
TypeError: birinchi.qandaydirMetod is not a function

const xom: unknown[] = [1, "ikki", true];

const birinchi = xom[0];
birinchi.qandaydirMetod();

Terminal

tsc --noEmit 2>&1 | fold -sw 74

Natija

src/massiv2.ts(4,1): error TS18046: 'birinchi' is of type 'unknown'.

Aralash massiv kerak bo'lsa, any[] emas, unknown[] yoki aniq union - (string | number)[] - yozing.

any qayerdan kelib qoladi

Siz yozmasangiz ham any paydo bo'ladi:

Manba	Yechim
`JSON.parse`	`unknown` ga o'tkazib tekshiring
Turlanmagan `npm` paketi	`@types/*` yoki o'z e'loningiz (16-bob)
`catch (e)`	`strict` da allaqachon `unknown`
Eski `.js` fayllar	`allowJs` bilan asta ko'chiring (18-bob)
`as any`	Deyarli har doim keraksiz

tsc --noEmit --noImplicitAny bilan yashirin any larni topasiz, lekin ochiq yozilganlarini topa olmaysiz. Buning uchun ESLint ning no-explicit-any qoidasi kerak.

Xulosa #

any tekshiruvni o'chiradi va butun zanjir bo'ylab tarqaladi; faqat arifmetika uni to'xtatadi.
unknown ham hamma qiymatni qabul qiladi, lekin uni ishlatishdan oldin tekshirish majburiy.
unknown ni aniq turga berib bo'lmaydi - bu ikkalasining asosiy farqi.
JSON.parse any qaytaradi; natijani unknown deb belgilab, tur predikati bilan tekshiring.
Tashqi ma'lumot kiradigan har bir chegarada tekshiring; katta loyihada Zod kabi kutubxona qulay.
catch (e) da e - unknown, chunki JavaScript istalgan qiymatni tashlashi mumkin.
{} "bo'sh obyekt" emas - u null va undefined dan boshqa hamma narsani qabul qiladi va hech narsa bermaydi.
object obyekt, massiv va funksiyani qabul qiladi, primitivlarni esa yo'q.
Unionda never yo'qoladi, unknown esa qolgan hammasini yutadi.
void, undefined va never uchtasi uch xil narsa.
Aralash massiv uchun any[] emas, unknown[] yoki aniq union yozing.

Amaliy topshiriq

any dan boshlanadigan uch bosqichli zanjir yozing va dasturni yiqiting.
any ni arifmetikada ishlatib, tekshiruv qaytganini ko'ring.
unknown ni to'g'ridan-to'g'ri ishlatib, TS18046 ni oling.
typeof va Array.isArray bilan uni toraytiring.
unknown ni string ga berib, TS2322 ni chaqiring.
JSON.parse natijasini tekshirmasdan ishlatib, dasturni yiqiting.
Tur predikati yozib, o'sha kodni xavfsiz qiling.
catch (e) da e.message yozib, TS18046 ni oling, keyin instanceof bilan tuzating.
{} turiga satr, son va null berib, qaysi biri o'tishini aniqlang.
any[] va unknown[] ni solishtirib, farqni bir jumlada yozing.

any zanjir bo'ylab tarqaladi #

unknown darhol to'xtatadi #

Tayinlash yo'nalishi #

JSON.parse - any ning eng keng tarqalgan manbai #

catch dagi e #

Bo'sh obyekt turi {} #

never unionda yo'qoladi #

void, undefined va never #

any[] va unknown[] #

Xulosa #

Xatolik topdingizmi?

`any` zanjir bo'ylab tarqaladi #

`unknown` darhol to'xtatadi #

`JSON.parse` - `any` ning eng keng tarqalgan manbai #

`catch` dagi `e` #

Bo'sh obyekt turi `{}` #

`never` unionda yo'qoladi #

`void`, `undefined` va `never` #

`any[]` va `unknown[]` #