Server nima va nega Linux - Linux server administratsiyasi

Server - bu boshqa kompyuterlarga xizmat ko'rsatadigan kompyuter. Uning ekrani, sichqonchasi va klaviaturasi yo'q. Siz unga tarmoq orqali ulanasiz va faqat matn ko'rasiz.

Server ish stolidan nimasi bilan farq qiladi #

Xususiyat	Ish stoli	Server
Interfeys	Grafik	Matnli (terminal)
Ishlash vaqti	Kunda 8 soat	Yilda 8760 soat
Foydalanuvchi	Bitta, oldida o'tirgan	Ko'p, masofadan
Yangilanish	Istagan payt	Rejalashtirilgan oynada
Xato narxi	Bitta odam bezovta	Barcha mijozlar bezovta
Kirish	Parol bilan	Kalit bilan

Mijoz 443-portga, administrator esa 22-portga ulanadi

Birinchi ulanish #

Terminal

ssh husanboy@203.0.113.10

Birinchi marta ulanganda SSH sizdan tasdiq so'raydi:

Natija

The authenticity of host '203.0.113.10' can't be established.
ED25519 key fingerprint is SHA256:t7Kx...9Qm.
Are you sure you want to continue connecting (yes/no/[fingerprint])? yes

Bu savolga o'ylamasdan "yes" demang

Bu savol - "men bu serverni birinchi marta ko'ryapman, uning barmoq izi mana shu. To'g'rimi?" degani.

Agar siz keyinchalik yana shu savolni ko'rsangiz, bu jiddiy ogohlantirish: server almashgan yoki kimdir o'rtada turibdi.

Serverni yaratganda provayder sizga barmoq izini ko'rsatadi - uni saqlab qo'ying va birinchi ulanishda solishtiring.

8-bo'limda buni batafsil ko'ramiz.

Ulangandan keyin siz buyruq satrini ko'rasiz:

Natija

husanboy@srv-01:~$

Bu satr to'rt narsani aytadi:

Qism	Ma'no
`husanboy`	Kim bo'lib kirgansiz
`srv-01`	Qaysi serverdasiz
`~`	Qaysi katalogdasiz (`~` = uy katalogi)
`$`	Oddiy foydalanuvchi (`#` bo'lsa - root)

$ va # orasidagi farq

$ - siz oddiy foydalanuvchisiz. Xato buyruq faqat sizning fayllaringizga zarar yetkazadi.

# - siz root siz. Xato buyruq butun serverni o'chirib yuborishi mumkin, va hech kim "rostdanmi?" deb so'ramaydi.

Shu sababli serverda doim oddiy foydalanuvchi bo'lib ishlang, root kerak bo'lganda esa sudo ishlating (7-bo'lim).

Tizim haqida birinchi savollar #

Serverga kirgach beriladigan birinchi savollar - men kimman, qayerdaman va bu qanday tizim.

Terminal

whoami

Natija

husanboy

Bu darslikdagi buyruqlar haqiqiy Linux tizimida husanboy foydalanuvchisi nomidan ishga tushirilib tekshirilgan, shuning uchun chiqishlar - haqiqiy chiqish.

Terminal

cd /var/log
pwd

Natija

/var/log

pwd - print working directory, ya'ni "hozir qaysi katalogdaman".

Terminal

uname -s -m -o

Natija

Linux x86_64 GNU/Linux

Bayroq	Nima ko'rsatadi
`-s`	Yadro nomi (`Linux`)
`-r`	Yadro versiyasi
`-m`	Protsessor arxitekturasi
`-o`	Operatsion tizim
`-a`	Hammasi birdan

Distributiv nomi esa yadrodan alohida - u /etc/os-release faylida yozilgan:

Terminal

grep -E '^(ID|VERSION_ID)=' /etc/os-release

Natija

VERSION_ID="2026.1"
ID=kali

Distributiv nima uchun muhim

Yadro hamma yerda Linux, lekin buyruqlar farq qiladi:

Oila	Distributivlar	Paket buyrug'i
Debian	Debian, Ubuntu, Kali	`apt`
Red Hat	RHEL, Fedora, Rocky	`dnf`
SUSE	openSUSE, SLES	`zypper`
Arch	Arch, Manjaro	`pacman`

Ushbu darslik Debian oilasiga (Ubuntu Server) qaratilgan - bu serverlarda eng keng tarqalgan tanlov. Boshqa oilalarda tushunchalar bir xil, faqat paket buyrug'i boshqacha.

Buyruq tuzilishi #

Har bir buyruq bir xil shaklda:

Natija

buyruq  -bayroqlar  --uzun-bayroq  argumentlar

Uni amalda ko'ramiz. Avval sinov uchun uchta fayl yaratamiz:

Terminal

mkdir -p loyiha/jurnal
echo "birinchi qator" > loyiha/hisobot.txt
echo "ikkinchi qator" >> loyiha/hisobot.txt
echo "xato: ulanish uzildi" > loyiha/jurnal/xato.log
touch -d "2026-09-01 09:00:00" loyiha loyiha/hisobot.txt \n    loyiha/jurnal loyiha/jurnal/xato.log

Terminal

ls loyiha

Natija

hisobot.txt
jurnal

Endi bayroq qo'shamiz:

Terminal

ls -l loyiha

Natija

total 8
-rw-r--r-- 1 husanboy husanboy   30 Sep  1 09:00 hisobot.txt
drwxr-xr-x 2 husanboy husanboy 4096 Sep  1 09:00 jurnal

Sanalar bu yerda bir xil ko'rinishi mumkin

Yuqoridagi chiqishda sana touch -d bilan qat'iy belgilangan, shuning uchun u har safar bir xil. Sizning serveringizda sana faylning haqiqiy o'zgartirilgan vaqtini ko'rsatadi.

Ushbu darslikda barcha buyruqlar LC_ALL=C va TZ=UTC bilan ishga tushirilgan - shuning uchun chiqish doim bir xil bo'ladi va siz uni o'z natijangiz bilan solishtira olasiz.

Bayroqlarni birlashtirish mumkin - -l va -a o'rniga -la:

Terminal

ls -la loyiha/jurnal

Natija

total 12
drwxr-xr-x 2 husanboy husanboy 4096 Sep  1 09:00 .
drwxr-xr-x 3 husanboy husanboy 4096 Sep  1 09:00 ..
-rw-r--r-- 1 husanboy husanboy   21 Sep  1 09:00 xato.log

-a yashirin fayllarni ham ko'rsatadi. Linuxda nuqta bilan boshlanadigan har qanday fayl yashirin hisoblanadi - .bashrc, .ssh, .env.

. va .. nima

Har katalogda ikkita maxsus yozuv bor:

. - shu katalogning o'zi;
.. - ota katalog.

Shuning uchun cd .. yuqoriga chiqaradi, ./skript.sh esa "shu katalogdagi skript" degani.

Nima uchun skript.sh emas, ./skript.sh? Chunki Linux buyruqni faqat PATH da qidiradi, joriy katalogda emas - bu xavfsizlik chorasi (5-bo'limda batafsil).

Yordam qayerdan olinadi #

Har buyruqning o'z qo'llanmasi bor.

Terminal

mkdir --help | head -4

Natija

Usage: mkdir [OPTION]... DIRECTORY...
Create the DIRECTORY(ies), if they do not already exist.

Mandatory arguments to long options are mandatory for short options too.

To'liq qo'llanma - man buyrug'ida:

Terminal

man ls

man ichida: / bilan qidiring, n bilan keyingisiga o'ting, q bilan chiqing.

Buyruq	Qachon
`buyruq --help`	Tez eslatma kerak
`man buyruq`	To'liq tavsif kerak
`type buyruq`	Bu umuman nima ekanini bilish
`which buyruq`	Fayl qayerdaligini bilish

Terminal

type cd; type ls; type -t grep

Natija

cd is a shell builtin
ls is /usr/bin/ls
file

Nega bu yerda /usr/bin/ls, ekranda esa rangli

Ko'p distributivlarda ~/.bashrc faylida shunday satr bor:

Terminal

grep -o "alias ls=.*" ~/.bashrc

Natija

alias ls='ls --color=auto'

Lekin yuqoridagi type ls chiqishida taxallus ko'rinmadi. Sababi - ~/.bashrc faqat interaktiv qobiqda o'qiladi. Bizning tekshiruvimiz esa skript rejimida ishlaydi.

Interaktiv sessiyada ochib ko'ring - u yerda type ls boshqa javob beradi:

Natija

ls is aliased to `ls --color=auto'

Bu skript yozganda muhim: skript ichida taxalluslar ishlamaydi. Skriptda ls deb yozsangiz, u sof /usr/bin/ls bo'ladi - ranglarsiz va sizning taxallus bayroqlaringizsiz.

Sessiya tugagach #

Serverdan chiqish:

Terminal

exit

SSH uzilsa, jarayon ham o'ladi

Agar siz uzoq davom etadigan buyruqni ishga tushirsangiz (yangilanish, zaxira nusxa) va ulanish uzilsa - jarayon to'xtaydi.

Yechim - tmux yoki screen:

Buyruq	Vazifa
`tmux`	Yangi sessiya boshlash
`Ctrl+b` keyin `d`	Sessiyadan ajralish (jarayon davom etadi)
`tmux attach`	Sessiyaga qaytish
`tmux ls`	Sessiyalar ro'yxati

Yoki xizmat sifatida ishga tushiring - 12-bo'limda systemd buni to'g'ri hal qiladi.

Bu darslikda nima bo'ladi #

Bo'limlar	Mavzu
2-3	Fayl tizimi, navigatsiya, qidirish
4-5	Ruxsatlar va egalik
6-7	Foydalanuvchilar, guruhlar, `sudo`
8	SSH va kalit bilan kirish
9	Paket boshqaruvi
10-11	Jarayonlar va resurslar
12-13	systemd xizmatlari va jurnal
14	Disk va fayl tizimlari
15-16	Tarmoq va xavfsizlik devori
17-18	Nginx va TLS
19	Zaxira nusxa va tiklash
20	To'liq server sozlash loyihasi

Amaliy topshiriq

Serverga SSH orqali ulaning va barmoq izini tekshiring.
whoami va pwd bilan o'zingizni joylashtiring.
uname -a chiqishining har qismini nomlang.
/etc/os-release dan distributiv nomi va versiyasini oling.
Uy katalogingizda loyiha/jurnal tuzilmasini yarating.
ls, ls -l, ls -la chiqishlarini solishtiring.
Uchta yashirin faylni toping va ular nima uchun kerakligini bilib oling.
type bilan cd, ls, grep ni tekshiring - farqini tushuntiring.
man ichida qidiruvni sinab ko'ring.
tmux sessiyasini yarating, ajraling va qayting.

Xulosa #

Server - matnli interfeys va uzluksiz ishlash demak.
SSH barmoq izi - serverning shaxsiyati; uni tekshiring.
Buyruq satri kim, qayerda va qanday huquqda ekaningizni aytadi.
$ - oddiy foydalanuvchi, # - root; kundalik ish $ da.
Buyruq shakli: buyruq -bayroqlar argumentlar.
Nuqta bilan boshlanuvchi fayllar yashirin.
. - joriy katalog, .. - ota katalog.
--help tez eslatma, man to'liq qo'llanma beradi.
ls odatda taxallus - skriptlarda buni hisobga oling.
Uzoq buyruqlarni tmux ichida yoki xizmat sifatida ishga tushiring.

Keyingi bo'limda fayl tizimi ierarxiyasini o'rganamiz: /etc, /var, /usr - har biri nima uchun mavjud.

Server ish stolidan nimasi bilan farq qiladi #

Birinchi ulanish #

Tizim haqida birinchi savollar #

Buyruq tuzilishi #

Yordam qayerdan olinadi #

Sessiya tugagach #

Bu darslikda nima bo'ladi #

Xulosa #

Xatolik topdingizmi?