Fayl tizimi ierarxiyasi - Linux server administratsiyasi

Linuxda hamma narsa fayl: matn ham, disk ham, tarmoq qurilmasi ham. Va bu fayllarning hammasi bitta daraxtda - ildizi / bo'lgan daraxtda.

Windows dan farq #

Windows	Linux
`C:\`, `D:\` - har disk alohida ildiz	Bitta ildiz `/`, disklar unga ulanadi
`\` ajratgich	`/` ajratgich
Kengaytma turni belgilaydi	Kengaytma - shunchaki nom qismi
Katta-kichik harf farqsiz	`Xat.txt` va `xat.txt` - turli fayl
Dastur `Program Files` da	Dastur `/usr/bin` da, sozlama `/etc` da

Katta-kichik harf farqi - eng ko'p uchraydigan xato

Windowsda ishlagan sayt serverga ko'chirilganda rasmlar yo'qoladi. Sabab: kodda Logo.PNG, faylda esa logo.png.

Windowsda bu ishlaydi, Linuxda esa yo'q.

Yechim - fayl nomlarini doim kichik harfda va bo'shliqsiz yozing: bosh-sahifa-logo.png.

Ildizda nima bor #

Terminal

ls /

Natija

bin
boot
dev
etc
home
init
lib
lib32
lib64
lost+found
media
mnt
opt
proc
root
run
sbin
srv
sys
tmp
usr
var

Har katalog bitta savolga javob beradi: "bu yerda nima yotishi kerak?"

Sizning ro'yxatingiz biroz boshqacha bo'lishi mumkin

Yuqoridagi chiqishda init va lost+found bor - ular tekshiruv tizimiga xos. Ubuntu Server da init bo'lmaydi, lost+found esa ext4 fayl tizimi ishlatilsa - bo'ladi.

Bu me'yoriy holat: FHS (Filesystem Hierarchy Standard) asosiy kataloglarni belgilaydi, qolganini distributiv qo'shadi.

Serverdagi eng muhim beshta katalog #

Katalog	Ichida nima	Qachon kirasiz
`/etc`	Barcha sozlama fayllari	Xizmatni sozlaganda
`/var/log`	Jurnallar	Nimadir buzilganda
`/var/www`	Sayt fayllari	Ilova joylashtirganda
`/home`	Foydalanuvchi fayllari	Kundalik ish
`/usr/bin`	Buyruqlar	Kamdan-kam

/etc - serverning miyasi

/etc da nechta fayl borligini sanab ko'ring - odatda 300 dan ortiq. Ularning har biri qandaydir xizmatning xatti-harakatini belgilaydi.

Shu sababli /etc ni zaxiraga oling (19-bo'lim). Diskdagi ma'lumot yo'qolsa - uni tiklash mumkin. /etc yo'qolsa - siz serverni noldan sozlashingiz kerak bo'ladi.

Terminal

test "$(ls /etc | wc -l)" -gt 200 && echo "/etc da 200 dan ortiq yozuv bor"

Natija

/etc da 200 dan ortiq yozuv bor

Aniq son tizimga qarab o'zgaradi - va u doimiy emas: useradd kabi buyruqlar /etc/passwd- shaklidagi zaxira nusxalarni yaratadi va o'chiradi, shuning uchun son bir-ikkitaga tebranib turadi.

Ramziy havolalar #

ls -F har nom yoniga uning turini bildiruvchi belgi qo'yadi:

Terminal

ls -F / | head -8

Natija

bin@
boot/
dev/
etc/
home/
init*
lib@
lib32@

Belgi	Ma'no
`/`	Katalog
`@`	Ramziy havola (symlink)
`*`	Bajariladigan fayl
(yo'q)	Oddiy fayl

bin@ - demak /bin haqiqiy katalog emas, u havola:

Terminal

file /bin /sbin /etc/hostname /dev/null

Natija

/bin:          symbolic link to usr/bin
/sbin:         symbolic link to usr/sbin
/etc/hostname: ASCII text
/dev/null:     character special (1/3)

Havola qayerga olib borishini readlink -f aytadi:

Terminal

readlink -f /bin /sbin

Natija

/usr/bin
/usr/sbin

Nega /bin va /usr/bin birlashtirildi

Ilgari /bin da tizim yuklanishi uchun zarur buyruqlar, /usr/bin da qolganlari yotardi. Bu bo'linish /usr alohida diskda bo'lgan davrda mantiqiy edi.

Bugun initramfs bu vazifani bajaradi, shuning uchun Debian, Ubuntu, Fedora va boshqalar /bin ni /usr/bin ga havola qilib qo'ydi. Bu usr-merge deb ataladi.

Amalda buning ma'nosi: /bin/ls va /usr/bin/ls - bitta fayl. Skriptlarda #!/bin/bash ham, #!/usr/bin/bash ham ishlaydi.

Fayl haqida to'liq ma'lumot #

ls -l qisqa ko'rinish beradi, stat esa hammasini:

Terminal

stat -c "%n | %s bayt | %F | %U:%G | %a" /etc/hostname /etc /dev/null

Natija

/etc/hostname | 16 bayt | regular file | root:root | 644
/etc | 12288 bayt | directory | root:root | 755
/dev/null | 0 bayt | character special file | root:root | 666

Format	Ma'no
`%n`	Fayl nomi
`%s`	Hajmi (bayt)
`%F`	Turi
`%U:%G`	Egasi va guruhi
`%a`	Ruxsatlar (oktal)
`%y`	O'zgartirilgan vaqti

Katalogning "hajmi" - fayllar hajmi emas

Yuqorida /etc hajmi 12288 bayt. Bu ichidagi fayllar hajmi emas - bu katalog yozuvlar jadvalining o'zi.

Katalog ichidagi haqiqiy hajmni du aytadi:

Buyruq	Nima o'lchaydi
`ls -ld /etc`	Katalog yozuvi (12 KB)
`du -sh /etc`	Ichidagi hamma narsa (bir necha MB)
`df -h /`	Butun fayl tizimi

14-bo'limda disk to'lganda qaysi birini ishlatishni ko'ramiz.

Yo'llar: mutlaq va nisbiy #

Terminal

mkdir -p sayt/public/rasmlar sayt/config
echo "<h1>Salom</h1>" > sayt/public/index.html
echo "port=8080" > sayt/config/server.conf
touch -d "2026-09-01 09:00:00" sayt/public/index.html sayt/config/server.conf

Mutlaq yo'l / dan boshlanadi va qayerdan chaqirilishidan qat'i nazar bir xil joyni ko'rsatadi:

Terminal

head -1 /etc/passwd

Natija

root:x:0:0:root:/root:/bin/bash

Nisbiy yo'l joriy katalogdan hisoblanadi:

Terminal

cd sayt/public
cat index.html
cat ../config/server.conf

Natija

<h1>Salom</h1>
port=8080

Yozuv	Ma'no
`/etc/nginx`	Mutlaq - ildizdan
`nginx/nginx.conf`	Nisbiy - joriy katalogdan
`./skript.sh`	Aniq joriy katalogdan
`../config`	Ota katalogdan
`~/loyiha`	Uy katalogidan
`-` (`cd -` da)	Oldingi katalog

Skriptlarda doim mutlaq yo'l ishlating

Bu skript uy katalogingizda ishlaydi:

Terminal

tar -czf zaxira.tar.gz sayt/

Lekin cron uni boshqa katalogdan ishga tushiradi (13-bo'lim) va u jimgina xato beradi yoki eng yomoni - noto'g'ri katalogni arxivlaydi.

To'g'ri yozuv:

Terminal

tar -czf /var/backups/zaxira.tar.gz /var/www/sayt

Qoida: interaktiv ishda nisbiy yo'l qulay, skriptda faqat mutlaq yo'l.

Katalogda nima borligini ko'rish #

Terminal

find sayt -type f | sort

Natija

sayt/config/server.conf
sayt/public/index.html

find - eng kuchli qidiruv vositasi. Uning asosiy bayroqlari:

Bayroq	Nima qiladi
`-type f`	Faqat oddiy fayllar
`-type d`	Faqat kataloglar
`-type l`	Faqat havolalar
`-name "*.log"`	Nom bo'yicha
`-size +100M`	Hajm bo'yicha
`-mtime -7`	Oxirgi 7 kunda o'zgargan
`-maxdepth 1`	Faqat shu darajada

Terminal

find sayt -maxdepth 1 | sort

Natija

sayt
sayt/config
sayt/public

Katalog tuzilmasini ko'rish uchun find ni saralab chiqarish ham yetarli:

Terminal

find sayt | sort | sed 's|[^/]*/|  |g'

Natija

sayt
  config
    server.conf
  public
    index.html
    rasmlar

tree yo'q bo'lsa

Yuqoridagi sed hiylasi tree o'rnatilmagan serverda ish beradi. Agar tree bor bo'lsa - u chiroyliroq:

Buyruq	Natija
`tree sayt`	To'liq daraxt
`tree -L 2 sayt`	Faqat 2 daraja
`tree -d sayt`	Faqat kataloglar

Lekin yangi serverda tree odatda yo'q, find esa doim bor. Shuning uchun find ni bilish muhimroq.

Vaqtinchalik fayllar qayerga #

Katalog	Qachon tozalanadi	Nima uchun
`/tmp`	Qayta yuklashda	Qisqa muddatli fayllar
`/var/tmp`	Tozalanmaydi	Qayta yuklashdan omon qolishi kerak
`/run`	Qayta yuklashda	PID fayllar, soketlar
`/dev/shm`	Qayta yuklashda	Xotiradagi fayl tizimi

Terminal

stat -f -c "%n -> %T" / /tmp /run /dev/shm

Natija

/ -> ext2/ext3
/tmp -> ext2/ext3
/run -> tmpfs
/dev/shm -> tmpfs

tmpfs - diskda emas, xotirada

/run turi tmpfs. Bu shuni anglatadiki, u diskda umuman mavjud emas - fayllar operativ xotirada yotadi.

(stat -f ext4 ni ext2/ext3 deb ataydi - u fayl tizimining oilasini ko'rsatadi, aniq versiyasini emas. Aniq nomni df -T beradi.)

Natijasi:

Juda tez (disk kutish yo'q);
Qayta yuklashda butunlay yo'qoladi;
Operativ xotirani iste'mol qiladi.

Shuning uchun /run ga katta fayl yozmang - siz serverning xotirasini yeyapsiz.

Ba'zi tizimlarda /tmp ham tmpfs bo'ladi. Buni tekshirmasdan /tmp ga 10 GB lik zaxira nusxa yozish - klassik xato.

Amaliy topshiriq

ls / chiqishidagi har katalogni vazifasi bo'yicha guruhlang.
/etc dagi fayllar sonini sanang.
ls -F / bilan uchta havolani toping.
readlink -f bilan ular qayerga borishini aniqlang.
stat bilan /etc/passwd ning egasi va ruxsatini oling.
ls -ld va du -sh chiqishlarini /etc uchun solishtiring.
sayt/public/rasmlar ichiga fayl qo'ying va find bilan toping.
Nisbiy va mutlaq yo'l bilan bir faylni ikki xil oching.
find / -maxdepth 1 -type l bilan ildizdagi havolalarni sanang.
df -hT bilan qaysi kataloglar tmpfs ekanini aniqlang.

Xulosa #

Linuxda bitta ildiz /; disklar unga ulanadi.
Fayl nomlarida katta-kichik harf farq qiladi.
/etc - sozlama, /var/log - jurnal, /var/www - sayt.
/etc ni albatta zaxiraga oling.
ls -F da / katalog, @ havola, * bajariladigan fayl.
/bin bugun /usr/bin ga havola (usr-merge).
stat fayl haqida ls dan ancha ko'proq aytadi.
Katalog "hajmi" - yozuvlar jadvali, ichidagi fayllar emas.
Skriptda doim mutlaq yo'l; nisbiy yo'l - interaktiv ish uchun.
/run va ba'zan /tmp - tmpfs, ya'ni xotirada.

Keyingi bo'limda fayl mazmuni bilan ishlaymiz: ko'rish, qidirish va jurnaldan kerakli satrni ajratib olish.

Windows dan farq #

Ildizda nima bor #

Serverdagi eng muhim beshta katalog #

Ramziy havolalar #

Fayl haqida to'liq ma'lumot #

Yo'llar: mutlaq va nisbiy #

Katalogda nima borligini ko'rish #

Vaqtinchalik fayllar qayerga #

Xulosa #

Xatolik topdingizmi?