Paket boshqaruvi - Linux server administratsiyasi

Serverga dasturni "yuklab olib o'rnatmaysiz". Uni paket menejeri o'rnatadi: u bog'liqliklarni hal qiladi, imzoni tekshiradi, fayllarni ro'yxatga oladi va keyin ularni izsiz o'chira oladi.

Ikki daraja: `dpkg` va `apt` #

apt qaror qabul qiladi, dpkg bajaradi

Vazifa	Buyruq
Omborni yangilash	`apt update`
Paket o'rnatish	`apt install nginx`
Yangilash	`apt upgrade`
Qidirish	`apt search` / `apt-cache policy`
Bitta `.deb` faylni o'rnatish	`dpkg -i fayl.deb`
Fayl qaysi paketdan	`dpkg -S /yo'l`
Paketda qaysi fayllar	`dpkg -L paket`

apt update va apt upgrade - ikki xil ish

Bu ikkisini chalkashtirish klassik xato.

Buyruq	Nima qiladi
`apt update`	Faqat ro'yxatni yangilaydi - hech nima o'rnatilmaydi
`apt upgrade`	Ro'yxatga qarab paketlarni yangilaydi
`apt full-upgrade`	Kerak bo'lsa paketlarni o'chiradi ham

apt update siz apt install eski versiyani o'rnatishga urinadi va "paket topilmadi" deb xato beradi.

Shuning uchun ibora doim juft: apt update && apt install ....

full-upgrade (eski nomi dist-upgrade) esa serverda ehtiyotkorlik talab qiladi - u ishlab turgan paketni o'chirib yuborishi mumkin.

Paket ichida nima bor #

Buni tushunishning eng yaxshi usuli - o'zimiz paket yasash.

Terminal

dpkg -P salom >/dev/null 2>&1

mkdir -p qurish/DEBIAN qurish/usr/local/bin qurish/etc/salom
cat > qurish/DEBIAN/control <<'EOF'
Package: salom
Version: 1.0.0
Architecture: all
Maintainer: Husanboy Qodirov <[email protected]>
Depends: bash
Section: utils
Priority: optional
Description: Oddiy salomlashuv dasturi
 Sinov uchun yaratilgan minimal paket.
EOF
printf '/etc/salom/salom.conf\n' > qurish/DEBIAN/conffiles
printf '#!/bin/bash\necho "Salom, ${1:-dunyo}!"\n' > qurish/usr/local/bin/salom
chmod 755 qurish/usr/local/bin/salom
printf 'til=uz\n' > qurish/etc/salom/salom.conf
dpkg-deb --build --root-owner-group qurish salom_1.0.0_all.deb >/dev/null

.deb fayl - bu ikki qismdan iborat arxiv: metama'lumot (DEBIAN/ katalogi) va fayllar daraxti.

Terminal

dpkg-deb -I salom_1.0.0_all.deb | sed 's/^ //' \
    | grep -E '^(Package|Version|Architecture|Depends|Section):'

Natija

Package: salom
Version: 1.0.0
Architecture: all
Depends: bash
Section: utils

Terminal

dpkg-deb -c salom_1.0.0_all.deb | awk '{print $1, $6}'

Natija

drwxr-xr-x ./
drwxr-xr-x ./etc/
drwxr-xr-x ./etc/salom/
-rw-r--r-- ./etc/salom/salom.conf
drwxr-xr-x ./usr/
drwxr-xr-x ./usr/local/
drwxr-xr-x ./usr/local/bin/
-rwxr-xr-x ./usr/local/bin/salom

`DEBIAN/` dagi fayl	Vazifasi
`control`	Nomi, versiyasi, bog'liqliklari, tavsifi
`conffiles`	Qaysi fayllar sozlama hisoblanadi
`preinst`, `postinst`	O'rnatishdan oldin/keyin ishlaydigan skript
`prerm`, `postrm`	O'chirishdan oldin/keyin
`md5sums`	Fayllarning nazorat summasi

postinst - paket root huquqida kod ishga tushiradi

.deb o'rnatilganda uning postinst skripti root huquqida bajariladi. Hech qanday cheklov yo'q.

Shuning uchun:

Qoida	Sabab
Faqat rasmiy omborlardan o'rnating	Ular imzolangan va kuzatiladi
Tasodifiy saytdagi `.deb` ni o'rnatmang	U sizning serveringizda root
Yangi ombor qo'shishdan oldin o'ylang	Ombor barcha paketlarni almashtira oladi
`curl ... \| sudo bash` - eng yomoni	Kod ham tekshirilmaydi, ham root

Ombor qo'shish - bu "men bu tashkilotga serverimda root huquqini beraman" degani. Shu ma'noda o'ylab qaror qiling.

O'rnatish va ro'yxat #

Terminal

dpkg -i salom_1.0.0_all.deb 2>&1 | tail -2
dpkg -l salom | tail -1

Natija

Unpacking salom (1.0.0) ...
Setting up salom (1.0.0) ...
ii  salom          1.0.0        all          Oddiy salomlashuv dasturi

Birinchi ustundagi ikki harf - paketning holati:

Kod	Ma'no
`ii`	O'rnatilgan va sozlangan - normal holat
`iU`	Ochilgan, lekin sozlanmagan
`rc`	O'chirilgan, lekin sozlamalari qolgan
`iF`	Sozlash yarim yo'lda to'xtagan

Terminal

dpkg -i salom_1.0.0_all.deb >/dev/null 2>&1
salom Husanboy
dpkg -L salom | grep -v '^/\.$'

Natija

Salom, Husanboy!
/etc
/etc/salom
/etc/salom/salom.conf
/usr
/usr/local
/usr/local/bin
/usr/local/bin/salom

Teskari savol - "bu fayl qayerdan keldi?":

Terminal

dpkg -i salom_1.0.0_all.deb >/dev/null 2>&1
dpkg -S /usr/local/bin/salom

Natija

salom: /usr/local/bin/salom

dpkg -S - "bu fayl nima uchun bu yerda?"

Serverda notanish fayl ko'rsangiz, birinchi savol - u qaysi paketdan kelgani.

Javob	Ma'no
`paket: /yo'l`	Paketdan kelgan - normal
`no path found matching pattern`	Hech qaysi paketdan emas

Ikkinchi javob har doim ham yomon emas: /etc dagi sizning sozlamalaringiz, /var/www dagi sayt fayllari ham paketdan emas.

Lekin /usr/bin yoki /usr/sbin da paketga tegishli bo'lmagan fayl topilsa - buni tekshirish kerak.

`remove` va `purge` farqi #

Bu farq serverda haqiqiy ahamiyatga ega.

Terminal

dpkg -i salom_1.0.0_all.deb >/dev/null 2>&1
dpkg -r salom >/dev/null 2>&1
echo "--- ikkilik fayl:"; ls /usr/local/bin/salom 2>&1
echo "--- sozlama:";    ls /etc/salom/salom.conf 2>&1
echo "--- holat:";      dpkg -l salom | tail -1

Natija

--- ikkilik fayl:
ls: cannot access '/usr/local/bin/salom': No such file or directory
--- sozlama:
/etc/salom/salom.conf
--- holat:
rc  salom          1.0.0        all          Oddiy salomlashuv dasturi

Dastur o'chdi, sozlama qoldi, holat rc bo'ldi.

Terminal

dpkg -i salom_1.0.0_all.deb >/dev/null 2>&1
dpkg -P salom >/dev/null 2>&1
echo "--- sozlama:"; ls /etc/salom/salom.conf 2>&1
echo "--- holat:";   dpkg -l salom 2>&1 | tail -1

Natija

--- sozlama:
ls: cannot access '/etc/salom/salom.conf': No such file or directory
--- holat:
dpkg-query: no packages found matching salom

Buyruq	Dastur	Sozlama	Holat
`apt remove` / `dpkg -r`	O'chadi	Qoladi	`rc`
`apt purge` / `dpkg -P`	O'chadi	O'chadi	Yo'q
`apt autoremove`	Keraksiz bog'liqliklar	-	-

rc holatidagi paketlar jimgina to'planadi

Yillar davomida serverda o'nlab rc paket to'planib qoladi. Ularning fayllari /etc ni ifloslantiradi va eski sozlamalar yangi o'rnatishda qayta ishlatilib, kutilmagan xatti-harakat beradi.

Ularni topish:

Terminal

dpkg -l | awk '$1 == "rc" {print $2}'

Va tozalash:

Terminal

dpkg -l | awk '$1 == "rc" {print $2}' | xargs -r sudo dpkg -P

Nima uchun bu muhim: siz apt remove nginx qilib, keyin apt install nginx qilsangiz, eski nginx.conf qaytib keladi - siz esa yangi standart sozlamani kutgan bo'lasiz.

Sozlama fayllari nima uchun alohida #

conffiles da sanab o'tilgan fayllar maxsus muomala ko'radi:

Vaziyat	dpkg nima qiladi
Siz o'zgartirmagansiz	Jimgina yangi versiya bilan almashtiradi
Siz o'zgartirgansiz, paketda ham o'zgargan	So'raydi
Siz o'zgartirgansiz, paketda o'zgarmagan	Sizniki qoladi

Yangilanishdagi "Configuration file ... " savoli

Yangilanish vaqtida shunday savol chiqishi mumkin:

Natija

Configuration file '/etc/nginx/nginx.conf'
 ==> Modified (by you or by a script) since installation.
 ==> Package distributor has shipped an updated version.
   What would you like to do about it?
    Y or I  : install the package maintainer's version
    N or O  : keep your currently-installed version
      D     : show the differences between the versions
      Z     : start a shell to examine the situation

Hech qachon ko'r-ko'rona Y bosmang - sizning sozlamangiz yo'qoladi.

To'g'ri tartib: avval D bilan farqni ko'ring. Odatda N (o'zingiznikini saqlash) to'g'ri javob, keyin esa yangi versiyadagi foydali o'zgarishlarni qo'lda ko'chirasiz.

Avtomatik yangilanishda bu savol chiqmasligi kerak - shuning uchun unattended-upgrades standart holda sozlama fayllariga tegmaydi.

Ombor manbalari #

Terminal

head -1 /etc/apt/sources.list

Natija

deb http://http.kali.org/kali kali-rolling main contrib non-free non-free-firmware

Satr to'rt qismdan iborat:

Qism	Misolda	Ma'no
Tur	`deb`	Ikkilik paketlar (`deb-src` - manba kodi)
Manzil	`http://http.kali.org/kali`	Ombor URL manzili
Nashr	`kali-rolling`	Distributiv versiyasi (`noble`, `bookworm`)
Komponentlar	`main contrib ...`	Litsenziya bo'yicha bo'limlar

Ubuntu Server da bu odatda shunday ko'rinadi:

Natija

deb http://archive.ubuntu.com/ubuntu noble main restricted universe multiverse
deb http://archive.ubuntu.com/ubuntu noble-updates main restricted universe
deb http://security.ubuntu.com/ubuntu noble-security main restricted universe

noble-security qatorini hech qachon o'chirmang

Uchta ombordan har biri boshqa vazifani bajaradi:

Ombor	Nima keladi
`noble`	Nashr paytidagi asl versiyalar - o'zgarmaydi
`noble-updates`	Xato tuzatishlari
`noble-security`	Xavfsizlik yangilanishlari

Ba'zan "server barqaror bo'lsin" degan niyat bilan updates o'chiriladi. Agar shu bilan birga security ham o'chsa - server ochiq zaifliklar bilan qolib ketadi.

security har doim yoqiq bo'lishi kerak.

Xavfsizlik yangilanishlari #

Serverda faqat xavfsizlik yangilanishlarini avtomatik o'rnatish - eng yaxshi muvozanat.

Terminal

sudo apt install unattended-upgrades
sudo dpkg-reconfigure -plow unattended-upgrades

Sozlama /etc/apt/apt.conf.d/50unattended-upgrades da:

Natija

Unattended-Upgrade::Allowed-Origins {
    "${distro_id}:${distro_codename}-security";
};
Unattended-Upgrade::Automatic-Reboot "false";
Unattended-Upgrade::Mail "[email protected]";

Sozlama	Nima uchun shunday
Faqat `-security`	Boshqa yangilanishlar ilovani buzishi mumkin
`Automatic-Reboot "false"`	Server o'zi qayta yuklanmasin
`Mail`	Nima yangilangani haqida xabar keladi

Yadro yangilangach qayta yuklash kerak

Ba'zi yangilanishlar (yadro, glibc, systemd) faqat qayta yuklashdan keyin kuchga kiradi.

Buni tekshirish:

Buyruq	Nima ko'rsatadi
`ls /var/run/reboot-required`	Fayl bor bo'lsa - qayta yuklash kerak
`cat /var/run/reboot-required.pkgs`	Qaysi paketlar sababli
`needrestart`	Qaysi xizmatlarni qayta ishga tushirish kerak

Ikkinchisi muhimroq: ko'p hollarda butun serverni qayta yuklash shart emas, faqat bir necha xizmatni qayta ishga tushirish yetarli.

needrestart Ubuntu 22.04 dan boshlab standart o'rnatilgan va apt upgrade dan keyin o'zi ishga tushadi.

Versiyani qotirib qo'yish #

Ba'zan paket yangilanmasligi kerak - masalan ilova aniq versiyaga bog'langan.

Terminal

dpkg -i salom_1.0.0_all.deb >/dev/null 2>&1
apt-mark hold salom
apt-mark showhold
apt-mark unhold salom >/dev/null
apt-mark showhold | wc -l

Natija

salom set on hold.
salom
0

hold - vaqtinchalik chora, doimiy yechim emas

Qotirilgan paket xavfsizlik yangilanishlarini ham olmaydi.

Shuning uchun:

Amaliyot	Izoh
`hold` sababini hujjatlashtiring	Aks holda uni hech kim yechmaydi
Muddat belgilang	"Ilova 2.0 chiqqach yechiladi"
`apt-mark showhold` ni tekshiruvga qo'shing	Unutilgan `hold` topiladi

Eng ko'p uchraydigan xato: kimdir bir yil oldin paketni qotirib qo'ygan, sababini hech kim eslamaydi, va paket o'shandan beri yangilanmagan.

Serverga nima o'rnatilgan #

Terminal

dpkg-query -f '${binary:Package}\n' -W | wc -l | awk '{print ($1 > 100) ? "yuzdan ortiq paket" : "kam paket"}'

Natija

yuzdan ortiq paket

Savol	Buyruq
Barcha paketlar	`dpkg-query -W -f='${Package}\n'`
Qo'lda o'rnatilganlar	`apt-mark showmanual`
Keraksiz bo'lib qolganlar	`apt autoremove --dry-run`
Qaysi paket ko'p joy egallaydi	`dpkg-query -Wf '${Installed-Size}\t${Package}\n' \| sort -rn \| head`
O'rnatish tarixi	`less /var/log/apt/history.log`

Serverni "toza" saqlash

Yangi serverda birinchi kuni paketlar ro'yxatini saqlab qo'ying:

Terminal

dpkg-query -W -f='${Package}\n' > /root/paketlar-boshlangich.txt

Bir necha oydan keyin diff bilan solishtirsangiz, nima qo'shilganini aniq ko'rasiz - jumladan siz o'rnatmagan narsalarni ham.

Bu 5-bo'limdagi setuid ro'yxati bilan bir xil g'oya: boshlang'ich holatni yozib oling, keyin farqni kuzating.

Amaliy topshiriq

DEBIAN/control bilan minimal .deb paket yasang.
dpkg-deb -I va -c bilan uning ichini ko'ring.
Paketni o'rnating va dpkg -l holatini o'qing.
dpkg -L va dpkg -S bilan fayllarni ikki tomondan tekshiring.
conffiles qo'shing va remove dan keyin sozlama qolishini ko'ring.
purge bilan to'liq o'chiring.
rc holatidagi paketlarni qidiring.
sources.list satrining to'rt qismini nomlang.
apt-mark hold va unhold ni sinab ko'ring.
Paketlar ro'yxatini faylga saqlang.

Xulosa #

apt qaror qabul qiladi, dpkg bajaradi.
apt update faqat ro'yxatni yangilaydi - hech nima o'rnatmaydi.
.deb ichida control, conffiles va root huquqida ishlaydigan skriptlar bor.
Ombor qo'shish = o'sha tashkilotga serverda root berish.
ii normal, rc - o'chirilgan, lekin sozlamasi qolgan.
remove sozlamani qoldiradi, purge - o'chiradi.
rc paketlar jimgina to'planadi va eski sozlamani qaytaradi.
Yangilanishdagi konfiguratsiya savolida avval D (farq) ni ko'ring.
-security omborini hech qachon o'chirmang.
hold xavfsizlik yangilanishini ham to'xtatadi - sababini hujjatlang.

Keyingi bo'limda jarayonlarni ko'ramiz: ps, signallar va osilib qolgan dasturni to'g'ri to'xtatish.

Ikki daraja: dpkg va apt #

Paket ichida nima bor #

O'rnatish va ro'yxat #

remove va purge farqi #

Sozlama fayllari nima uchun alohida #

Ombor manbalari #

Xavfsizlik yangilanishlari #

Versiyani qotirib qo'yish #

Serverga nima o'rnatilgan #

Xulosa #

Xatolik topdingizmi?

Ikki daraja: `dpkg` va `apt` #

`remove` va `purge` farqi #