SELECT ning kuchli tomonlari

Bu bo'limda SELECT ning PostgreSQL ga xos imkoniyatlarini ko'ramiz. Ular ko'p yozuvni qisqartiradi va ba'zi klassik xatolarning oldini oladi.

CREATE TABLE ijara (
    id        int GENERATED ALWAYS AS IDENTITY PRIMARY KEY,
    oquvchi   text NOT NULL,
    kitob     text NOT NULL,
    olingan   date NOT NULL,
    qaytargan date
);

INSERT INTO ijara (oquvchi, kitob, olingan, qaytargan) VALUES
    ('Husanboy', 'O''tkan kunlar',     '2026-01-10', '2026-01-24'),
    ('Husanboy', 'Kecha va kunduz',    '2026-02-05', NULL),
    ('Husanboy', 'Mehrobdan chayon',   '2026-03-01', '2026-03-12'),
    ('Malika',   'O''tkan kunlar',     '2026-01-15', '2026-01-20'),
    ('Malika',   'Urush va tinchlik',  '2026-02-20', NULL),
    ('Nodira',   'Kecha va kunduz',    '2026-03-05', '2026-03-18');

DISTINCT ON - guruhning birinchi qatori #

Klassik vazifa: "har bir o'quvchining eng oxirgi ijarasini ko'rsat".

Ko'p bazalarda buni yozish uchun ichki so'rov yoki oyna funksiyasi kerak. PostgreSQL da esa:

SELECT DISTINCT ON (oquvchi) oquvchi, kitob, olingan
FROM ijara
ORDER BY oquvchi, olingan DESC;

 oquvchi  |       kitob       |  olingan
----------+-------------------+------------
 Husanboy | Mehrobdan chayon  | 2026-03-01
 Malika   | Urush va tinchlik | 2026-02-20
 Nodira   | Kecha va kunduz   | 2026-03-05
(3 rows)

Qoida ikkita va ular birga ishlaydi:

NULL bilan ishlash #

NULL - bu "noma'lum". Uning bilan taqqoslash har doim NULL beradi, hatto o'zi bilan ham:

SELECT NULL = NULL            AS oddiy_tenglik,
       NULL IS NULL           AS is_null,
       NULL IS NOT DISTINCT FROM NULL AS aqlli_tenglik,
       1 IS DISTINCT FROM NULL AS farq_qiladimi;

 oddiy_tenglik | is_null | aqlli_tenglik | farq_qiladimi
---------------+---------+---------------+---------------
               | t       | t             | t
(1 row)

IS NOT DISTINCT FROM - bu "NULL ni ham hisobga oladigan tenglik". Ikkala tomon NULL bo'lsa, u rost beradi.

Amalda bu qaytarilmagan kitoblarni topishda kerak bo'ladi:

SELECT oquvchi, kitob
FROM ijara
WHERE qaytargan IS NULL
ORDER BY oquvchi;

 oquvchi  |       kitob
----------+-------------------
 Husanboy | Kecha va kunduz
 Malika   | Urush va tinchlik
(2 rows)

WHERE qaytargan = NULL

COALESCE va NULLIF #

COALESCE birinchi NULL bo'lmagan qiymatni qaytaradi:

SELECT oquvchi,
       kitob,
       COALESCE(qaytargan::text, 'hali qaytarilmagan') AS holat
FROM ijara
WHERE oquvchi = 'Husanboy'
ORDER BY olingan;

 oquvchi  |      kitob       |       holat
----------+------------------+--------------------
 Husanboy | O'tkan kunlar    | 2026-01-24
 Husanboy | Kecha va kunduz  | hali qaytarilmagan
 Husanboy | Mehrobdan chayon | 2026-03-12
(3 rows)

NULLIF esa teskarisi - ikki qiymat teng bo'lsa NULL qaytaradi. U nolga bo'lishdan himoya qilishda qulay:

SELECT 100 / NULLIF(0, 0) AS xavfsiz,
       COALESCE(100 / NULLIF(0, 0), -1) AS standart_bilan;

 xavfsiz | standart_bilan
---------+----------------
         |             -1
(1 row)

Agar NULLIF bo'lmaganda, 100 / 0 xato berib, butun so'rov to'xtardi. Endi esa NULL qaytdi va uni COALESCE bilan almashtirish mumkin.

ORDER BY va NULL #

Saralashda NULL qayerga tushadi? PostgreSQL da standart qoida bor, lekin uni o'zgartirish mumkin:

SELECT oquvchi, kitob, qaytargan
FROM ijara
ORDER BY qaytargan DESC NULLS LAST, oquvchi;

 oquvchi  |       kitob       | qaytargan
----------+-------------------+------------
 Nodira   | Kecha va kunduz   | 2026-03-18
 Husanboy | Mehrobdan chayon  | 2026-03-12
 Husanboy | O'tkan kunlar     | 2026-01-24
 Malika   | O'tkan kunlar     | 2026-01-20
 Husanboy | Kecha va kunduz   |
 Malika   | Urush va tinchlik |
(6 rows)

Oxirgi ikki qatorga qarang: qaytargan bo'sh bo'lganlar oxirida turibdi - biz shuni so'radik.

Standart qoida chalkash, shuning uchun muhim hisobotlarda NULLS FIRST yoki NULLS LAST ni ochiq yozing.

Sahifalash #

LIMIT va OFFSET oddiy va tanish:

SELECT id, oquvchi, kitob
FROM ijara
ORDER BY id
LIMIT 3 OFFSET 2;

 id | oquvchi  |       kitob
----+----------+-------------------
  3 | Husanboy | Mehrobdan chayon
  4 | Malika   | O'tkan kunlar
  5 | Malika   | Urush va tinchlik
(3 rows)

Xulosa #

• DISTINCT ON har guruhdan bitta qator qoldiradi - qaysinisi ORDER BY bilan hal qilinadi.
• ORDER BY ning birinchi ustuni DISTINCT ON dagi ustun bilan bir xil bo'lishi shart.
• NULL - "noma'lum"; u hech narsa bilan, hatto o'zi bilan ham teng emas.
• = NULL hech qachon ishlamaydi - har doim IS NULL yozing.
• IS NOT DISTINCT FROM - NULL ni ham hisobga oladigan tenglik.
• COALESCE birinchi NULL bo'lmagan qiymatni qaytaradi.
• NULLIF nolga bo'lishdan himoya qilishning eng ixcham yo'li.
• Saralashda NULL ning o'rnini NULLS FIRST / NULLS LAST bilan aniq belgilang.
• Katta OFFSET sekin: baza tashlab yuboradigan qatorlarni ham o'qiydi.
• Chuqur sahifalash uchun kalit bo'yicha usul ishlatiladi.

Keyingi bo'limda jadvallarni birlashtiramiz va PostgreSQL ning LATERAL imkoniyati bilan tanishamiz.