Kalitlar - Ma'lumotlar bazasini loyihalash

Kalit - qatorni bir ma'noli aniqlaydigan ustun yoki ustunlar to'plami. Uni to'g'ri tanlash - loyihalashning eng muhim qarorlaridan.

Kalit turlari #

Har bir birlamchi kalit - nomzod kalit, lekin teskarisi shart emas

Nomzod kalitlarni topish #

SQL

CREATE TABLE xodimlar (
    id             INT PRIMARY KEY AUTO_INCREMENT,
    pasport        CHAR(9)      NOT NULL UNIQUE,
    email          VARCHAR(100) NOT NULL UNIQUE,
    ism            VARCHAR(100) NOT NULL,
    familiya       VARCHAR(100) NOT NULL,
    bolim          VARCHAR(50)  NOT NULL,
    ish_boshlagan  DATE         NOT NULL
);

INSERT INTO xodimlar (pasport, email, ism, familiya, bolim, ish_boshlagan) VALUES
    ('AA1234567', '[email protected]', 'Husanboy', 'Qodirov',  'IT',      '2024-01-15'),
    ('AB7654321', '[email protected]',   'Malika',   'Yusupova', 'Hisobot', '2024-03-01'),
    ('AC1112223', '[email protected]',   'Nodira',   'Karimova', 'IT',      '2025-06-10');

SQL

-- Uchta nomzod kalit bor: id, pasport, email
SELECT CONSTRAINT_NAME AS cheklov, COLUMN_NAME AS ustun
FROM information_schema.KEY_COLUMN_USAGE
WHERE TABLE_SCHEMA = DATABASE() AND TABLE_NAME = 'xodimlar'
ORDER BY BINARY CONSTRAINT_NAME;

Natija

+---------+---------+
| cheklov | ustun   |
+---------+---------+
| PRIMARY | id      |
| email   | email   |
| pasport | pasport |
+---------+---------+

Nomzod kalitni qanday aniqlash

Ustun (yoki ustunlar to'plami) nomzod kalit bo'lishi uchun ikki shart kerak:

Yagonalik - hech ikki qatorda takrorlanmaydi;
Qisqarmaslik - undan istalgan ustunni olib tashlasangiz, yagonalik yo'qoladi.

Misol: (ism, familiya) yagona bo'lishi mumkin, lekin bu biznes kafolati emas - ikkita "Husanboy Qodirov" bo'lishi mumkin.

Nomzod kalit haqiqiy dunyodagi qoidaga tayanishi kerak, sizning ma'lumotingizdagi tasodifga emas:

Ustun	Nomzod kalitmi	Nima uchun
`pasport`	Ha	Davlat kafolatlaydi
`email`	Ha	Tizim kafolatlaydi
`(ism, familiya)`	Yo'q	Takrorlanishi mumkin
`telefon`	Ehtimol	Oilaviy raqam bo'lishi mumkin

"Hozircha takrorlanmayapti" - kalit tanlash uchun yetarli asos emas.

Tabiiy va sun'iy kalit #

SQL

-- Tabiiy kalit: haqiqiy dunyodan keladi (pasport)
SELECT pasport, ism FROM xodimlar WHERE pasport = 'AA1234567';

Natija

+-----------+----------+
| pasport   | ism      |
+-----------+----------+
| AA1234567 | Husanboy |
+-----------+----------+

SQL

-- Sun'iy kalit: tizim o'zi yaratadi, ma'nosi yo'q
SELECT id, ism FROM xodimlar ORDER BY id;

Natija

+----+----------+
| id | ism      |
+----+----------+
|  1 | Husanboy |
|  2 | Malika   |
|  3 | Nodira   |
+----+----------+

Tabiiy kalitni UNIQUE sifatida saqlab, birlamchi kalitga sun'iysini oling

Tabiiy kalit o'zgarganda nima bo'ladi

Aytaylik pasport ni birlamchi kalit qilib oldingiz. Undan o'nlab jadval FOREIGN KEY orqali foydalanadi.

Endi xodim pasportini almashtirdi (muddati tugadi, familiya o'zgardi). Nima qilish kerak?

Barcha bog'liq jadvallardagi qiymatni yangilash;
ON UPDATE CASCADE yordam beradi, lekin million qatorda bu soatlab ishlaydi va jadvallarni qulflaydi;
Tarixiy hisobotlar eski qiymatga ishora qilib qolgan bo'lishi mumkin.

Sun'iy kalitda esa bu muammo umuman yo'q - id hech qachon o'zgarmaydi, pasport esa oddiy ustun bo'lib qoladi:

SQL

UPDATE xodimlar SET pasport = 'AD9998887' WHERE id = 1;

Bitta qator, hech qanday zanjirli ta'sir.

Amaliy tavsiya: birlamchi kalit uchun sun'iy kalit oling, tabiiy kalitni esa UNIQUE cheklov sifatida saqlang. Shunda ikkala foydani ham olasiz.

`AUTO_INCREMENT` xatti-harakati #

SQL

INSERT INTO xodimlar (pasport, email, ism, familiya, bolim, ish_boshlagan)
VALUES ('AD5556667', '[email protected]', 'Aziza', 'Tosheva', 'IT', '2026-01-05');

SELECT LAST_INSERT_ID() AS oxirgi_id;

Natija

+-----------+
| oxirgi_id |
+-----------+
|         4 |
+-----------+

SQL

-- To'rtinchi xodimni qo'shamiz, keyin o'chiramiz
INSERT INTO xodimlar (pasport, email, ism, familiya, bolim, ish_boshlagan)
VALUES ('AD5556667', '[email protected]', 'Aziza', 'Tosheva', 'IT', '2026-01-05');

DELETE FROM xodimlar WHERE id = 4;

-- Yangi qator 4 ni EMAS, 5 ni oladi
INSERT INTO xodimlar (pasport, email, ism, familiya, bolim, ish_boshlagan)
VALUES ('AE1112223', '[email protected]', 'Kamola', 'Rasulova', 'Hisobot', '2026-02-01');

SELECT id, ism FROM xodimlar ORDER BY id;

Natija

+----+----------+
| id | ism      |
+----+----------+
|  1 | Husanboy |
|  2 | Malika   |
|  3 | Nodira   |
|  5 | Kamola   |
+----+----------+

id da bo'shliq bo'lishi normal

4 raqami yo'qolib qoldi va bu muammo emas.

AUTO_INCREMENT qiymatlari ketma-ket bo'lishini kafolatlamaydi. Bo'shliq quyidagi hollarda paydo bo'ladi:

Sabab	Izoh
Qator o'chirildi	Raqam qaytarilmaydi
Tranzaksiya bekor qilindi	Raqam allaqachon "band"
`INSERT` xato berdi	Raqam sarflandi
Server qayta yuklandi	Ba'zi versiyalarda sakrash

Hech qachon id ni "qatorlar soni" yoki "tartib raqami" sifatida ishlatmang:

SQL

-- NOTO'G'RI - bo'shliq bo'lsa xato natija
SELECT MAX(id) AS xodimlar_soni FROM xodimlar;

-- TO'G'RI
SELECT COUNT(*) AS xodimlar_soni FROM xodimlar;

Foydalanuvchiga ko'rsatiladigan tartib raqami kerak bo'lsa, uni alohida ustunda saqlang yoki ROW_NUMBER() bilan hisoblang.

Kompozit kalit #

SQL

CREATE TABLE dars_jadvali (
    sinf_id     INT NOT NULL,
    kun         TINYINT NOT NULL,
    juftlik     TINYINT NOT NULL,
    fan         VARCHAR(50) NOT NULL,
    PRIMARY KEY (sinf_id, kun, juftlik)
);

INSERT INTO dars_jadvali VALUES
    (1, 1, 1, 'Matematika'),
    (1, 1, 2, 'Fizika'),
    (2, 1, 1, 'Ingliz tili');

SELECT sinf_id, kun, juftlik, fan FROM dars_jadvali ORDER BY sinf_id, kun, juftlik;

Natija

+---------+-----+---------+-------------+
| sinf_id | kun | juftlik | fan         |
+---------+-----+---------+-------------+
|       1 |   1 |       1 | Matematika  |
|       1 |   1 |       2 | Fizika      |
|       2 |   1 |       1 | Ingliz tili |
+---------+-----+---------+-------------+

SQL

-- Bir sinfda bir vaqtda ikki dars bo'la olmaydi
INSERT INTO dars_jadvali VALUES (1, 1, 1, 'Tarix');

Natija

ERROR 1062 (23000): Duplicate entry '1-1-1' for key 'PRIMARY'

Kompozit kalit qachon to'g'ri

Kompozit birlamchi kalit bog'lovchi jadvallarda va tabiiy ravishda ko'p ustunli ma'lumotda o'rinli:

SQL

PRIMARY KEY (buyurtma_id, mahsulot_id)     -- bog'lovchi jadval
PRIMARY KEY (sinf_id, kun, juftlik)        -- jadval kataklari

Afzalligi - biznes qoidasi sxemada mustahkamlangan. "Bir sinfda bir vaqtda bitta dars" qoidasini kod buzolmaydi.

Kamchiliklari:

Muammo	Izoh
Uchinchi jadvaldan murojaat	Uchala ustunni ko'chirish kerak
Indeks kattaligi	Ko'proq joy egallaydi
ORM lar bilan ishlash	Ba'zilari qo'llab-quvvatlamaydi
So'rovlar uzunroq	`ON a.x=b.x AND a.y=b.y AND ...`

Agar shu jadvalga boshqa jadval murojaat qiladigan bo'lsa, sun'iy id qo'shib, kompozitni UNIQUE ga aylantiring:

SQL

id INT PRIMARY KEY AUTO_INCREMENT,
UNIQUE (sinf_id, kun, juftlik)

Bu ikkala foydani beradi: qisqa murojaat va mustahkamlangan qoida.

UUID - taqsimlangan tizimlar uchun #

SQL

CREATE TABLE hujjatlar (
    id       BINARY(16) PRIMARY KEY,
    sarlavha VARCHAR(200) NOT NULL
);

-- UNHEX bilan 36 belgilik matnni 16 baytga siqamiz
INSERT INTO hujjatlar VALUES
    (UNHEX(REPLACE('11111111-2222-3333-4444-555555555555', '-', '')), 'Shartnoma'),
    (UNHEX(REPLACE('66666666-7777-8888-9999-000000000000', '-', '')), 'Hisobot');

SELECT LOWER(HEX(id)) AS saqlangan, sarlavha, LENGTH(id) AS bayt
FROM hujjatlar
ORDER BY sarlavha;

Natija

+----------------------------------+-----------+------+
| saqlangan                        | sarlavha  | bayt |
+----------------------------------+-----------+------+
| 66666666777788889999000000000000 | Hisobot   |   16 |
| 11111111222233334444555555555555 | Shartnoma |   16 |
+----------------------------------+-----------+------+

UUID ni CHAR(36) da saqlamang

UUID ni matn sifatida saqlash keng tarqalgan, lekin qimmat xato:

Saqlash usuli	Hajmi	Izoh
`CHAR(36)`	36 bayt	O'qish oson, lekin isrof
`BINARY(16)`	16 bayt	Ikki barobardan ko'p tejash

Birlamchi kalit har bir ikkilamchi indeksga ham kiritiladi, shuning uchun farq ko'payadi. Million qatorli, 5 ta indeksli jadvalda bu 100 MB dan ortiq farq beradi.

Ikkinchi muammo tasodifiylik: klassik UUID v4 butunlay tasodifiy. InnoDB esa qatorlarni birlamchi kalit tartibida saqlaydi - tasodifiy kalit har INSERT da indeksni o'rtasidan buzadi (page split).

Yechim - vaqt bo'yicha tartiblangan UUID:

UUID v7 - zamonaviy standart, vaqt prefiksli;
MySQL 8 va MariaDB 10.10+ da UUID_TO_BIN(uuid, 1) - bo'laklarni almashtirib, vaqt qismini boshiga chiqaradi.

Eski versiyalarda yuqoridagi UNHEX(REPLACE(...)) usuli ishlaydi - u hamma joyda mavjud.

Ehtiyoj bo'lmasa esa oddiy AUTO_INCREMENT eng tez va eng ixchamdir. UUID faqat quyidagi hollarda kerak:

Bir necha server mustaqil id yaratsa;
id ni URL da ko'rsatib, sonini yashirish kerak bo'lsa;
Ma'lumot bazalar orasida birlashtirilsa.

Kalit tanlash qoidalari #

Amaliy tavsiyalar

Qoida	Sabab
Har jadvalda birlamchi kalit bo'lsin	Qatorni aniqlash, replikatsiya
Sun'iy kalitni birlamchi qiling	O'zgarmaydi
Tabiiy kalitni `UNIQUE` qiling	Qoida saqlanadi
Kalit qisqa bo'lsin	Indekslarga ko'chiriladi
Kalitni o'zgartirmang	Zanjirli yangilanish qimmat
Maxfiy ma'lumotni kalit qilmang	Pasport URL da ko'rinmasin
`id` ni tartib raqami deb bilmang	Bo'shliqlar bor

Birlamchi kalitsiz jadval InnoDB da baribir yashirin kalit oladi, lekin siz undan foydalana olmaysiz - va replikatsiya sekinlashadi.

Amaliy topshiriq

Jadvaldagi barcha nomzod kalitlarni toping.
(ism, familiya) nima uchun kalit bo'la olmasligini ayting.
Tabiiy va sun'iy kalitning uchtadan afzalligini sanang.
Tabiiy kalit o'zgarganda nima bo'lishini tushuntiring.
Qator o'chirib, id da bo'shliq hosil qiling.
MAX(id) va COUNT(*) farqini ko'rsating.
Uch ustunli kompozit kalit yarating.
Kompozit kalitni buzuvchi INSERT yozing.
UUID ni BINARY(16) da saqlang.
UUID v4 ning InnoDB dagi muammosini tushuntiring.

Xulosa #

Super kalit → nomzod kalit → birlamchi kalit.
Nomzod kalit yagona va qisqarmas bo'lishi kerak.
"Hozircha takrorlanmayapti" - kalit uchun asos emas.
Sun'iy kalitni birlamchi, tabiiyni UNIQUE qiling.
Tabiiy kalit o'zgarsa zanjirli yangilanish kerak bo'ladi.
AUTO_INCREMENT da bo'shliq normal - id tartib raqami emas.
Qatorlar sonini COUNT(*) bilan oling, MAX(id) bilan emas.
Kompozit kalit bog'lovchi jadvallarda o'rinli.
Boshqa jadval murojaat qilsa - sun'iy id qo'shing.
UUID ni BINARY(16) da saqlang, CHAR(36) da emas.
Tasodifiy UUID InnoDB indeksini buzadi - v7 ishlating.

Keyingi bo'limda bir-ga-ko'p bog'lanishni batafsil ko'ramiz.

Kalit turlari #

Nomzod kalitlarni topish #

Tabiiy va sun'iy kalit #

AUTO_INCREMENT xatti-harakati #

Kompozit kalit #

UUID - taqsimlangan tizimlar uchun #

Kalit tanlash qoidalari #

Xulosa #

Xatolik topdingizmi?

`AUTO_INCREMENT` xatti-harakati #