Muhitni sozlash va birinchi dastur

C kodini ishga tushirish uchun ikki narsa kerak: matn muharriri va kompilyator.

Kompilyator nima qiladi? #

Kompilyator o'rnatish #

Windows #

Windows uchun eng qulay yo'l - MSYS2 orqali GCC o'rnatish.

1. https://www.msys2.org saytidan o'rnatuvchini yuklab oling
2. O'rnating (standart yo'l: C:\msys64)
3. "MSYS2 UCRT64" oynasini oching va quyidagini yozing:

pacman -S mingw-w64-ucrt-x86_64-gcc

So'ng GCC ni tizim yo'liga (PATH) qo'shing:

1. Windows qidiruvida "environment variables" deb yozing
2. "Edit the system environment variables" ni oching
3. "Environment Variables..." tugmasini bosing
4. "Path" ni tanlab "Edit" bosing
5. "New" bosib quyidagini qo'shing:  C:\msys64\ucrt64\bin
6. OK bosing va yangi cmd oynasini oching

Linux #

# Ubuntu / Debian
sudo apt update
sudo apt install build-essential

# Fedora
sudo dnf install gcc

# Arch
sudo pacman -S base-devel

macOS #

xcode-select --install

Tekshirish #

gcc --version

gcc (GCC) 14.2.0
Copyright (C) 2024 Free Software Foundation, Inc.
This is free software; see the source for copying conditions.

Versiya raqami boshqacha bo'lishi mumkin - muhimi, xatolik chiqmasligi.

Matn muharririni sozlash #

Notepad++ #

1. notepad-plus-plus.org dan yuklab oling.
2. Sozlamalar:

3. Kompilyatsiyani tugmaga bog'lash (NppExec plagini orqali):

Plugins -> Plugin Admin -> NppExec ni o'rnating
Plugins -> NppExec -> Execute...  (F6)

npp_save
cd "$(CURRENT_DIRECTORY)"
gcc -std=c17 -Wall -Wextra -g "$(FILE_NAME)" -o "$(NAME_PART).exe"
"$(NAME_PART).exe"

Buni Save... tugmasi bilan «Kompilyatsiya» nomi ostida saqlang va Plugins -> NppExec -> Advanced Options orqali klaviatura tugmasiga bog'lang.

Sublime Text #

sublimetext.com dan yuklab oling, so'ng Tools -> Build System -> New Build System... ni tanlang va quyidagini saqlang (C_dastur.sublime-build nomi bilan):

{
    "cmd": ["gcc", "-std=c17", "-Wall", "-Wextra", "-g", "$file", "-o", "${file_base_name}"],
    "file_regex": "^(..[^:]*):([0-9]+):?([0-9]+)?:? (.*)$",
    "working_dir": "${file_path}",
    "selector": "source.c",

    "variants": [
        {
            "name": "Ishga tushirish",
            "shell": true,
            "cmd": ["gcc -std=c17 -Wall -Wextra -g \"$file\" -o \"${file_base_name}\" && \"./${file_base_name}\""]
        }
    ]
}

Endi Ctrl+B kodni kompilyatsiya qiladi, Ctrl+Shift+B esa kompilyatsiya qilib ishga tushiradi.

Birinchi dastur #

salom.c nomli fayl yarating:

#include <stdio.h>

int main(void) {
    printf("Salom, dunyo!\n");
    printf("Mening ismim Husanboy.\n");
    return 0;
}

Kompilyatsiya qiling va ishga tushiring:

gcc -std=c17 -Wall -Wextra salom.c -o salom
./salom

Windows'da:

gcc -std=c17 -Wall -Wextra salom.c -o salom.exe
salom.exe

Salom, dunyo!
Mening ismim Husanboy.

Har bir qator nima qiladi? #

• #include <stdio.h> - «standard input/output header». printf funksiyasi shu faylda e'lon qilingan. Usiz kompilyator printf ni bilmaydi.
• int main(void) - dastur ishga tushganda birinchi bo'lib shu funksiya chaqiriladi. void - «hech qanday argument qabul qilmaydi» degani.
• printf(...) - ekranga matn chiqaradi. \n yangi qatorga o'tkazadi.
• return 0; - operatsion tizimga «dastur muvaffaqiyatli tugadi» deb xabar beradi. Nol bo'lmagan son xatolikni bildiradi.

printf("Birinchi");
printf("Ikkinchi");

Kompilyator xatolarini o'qish #

Ataylab xato qilamiz - nuqtali vergulni tashlab yuboramiz:

#include <stdio.h>

int main(void) {
    printf("Salom!\n")
    return 0;
}

salom.c: In function 'main':
salom.c:4:24: error: expected ';' before 'return'
    4 |     printf("Salom!\n")
      |                       ^
      |                       ;
    5 |     return 0;
      |     ~~~~~~

salom.c : 4 : 24 : error : expected ';' before 'return'
   ↑      ↑    ↑     ↑              ↑
 fayl   qator ustun  tur         tavsif

Chiqish kodini tekshirish #

return 0; qaytargan qiymatni operatsion tizim ko'radi:

./salom
echo $?

Salom, dunyo!
Mening ismim Husanboy.
0

Windows'da: echo %ERRORLEVEL%.

Bu skriptlar uchun muhim: dastur muvaffaqiyatli tugadimi yoki yo'qmi - shu son orqali bilinadi.

Ish papkasini tashkil qilish #

C-darslik/
├── 01-salom/
│   ├── salom.c
│   └── salom.exe
├── 02-ozgaruvchilar/
│   └── ozgaruvchilar.c
└── 03-sikllar/
    └── sikllar.c

*.exe
*.o
*.out

Xulosa #

• C kodini ishga tushirish uchun kompilyator kerak - odatda GCC.
• Windows'da MSYS2 yoki w64devkit, Linux'da build-essential, macOS'da xcode-select --install.
• Kompilyatsiya to'rt bosqichdan iborat: preprotsessor, kompilyator, assembler, bog'lovchi.
• #include <stdio.h> - printf uchun zarur.
• main funksiyasi - dasturning kirish nuqtasi.
• Har bir buyruq nuqtali vergul bilan tugaydi.
• printf avtomatik yangi qatorga o'tmaydi - \n kerak.
• -Wall -Wextra bayroqlarini doim ishlating.
• Xatoni tuzatishda birinchisidan boshlang.

Keyingi bo'limda dastur tuzilishini va sintaksis qoidalarini batafsil ko'ramiz.