C tili bilan tanishuv - C dasturlash tili

Kompyuteringizdagi deyarli har bir dastur ostida C turadi. Windows va Linux yadrosi, MySQL, SQLite, Git, Nginx, Python interpretatorining o'zi - hammasi C da yozilgan.

C qayerdan paydo bo'ldi? #

Dennis Ritchie (1941-2011)

Bell Labs muhandisi. 1972-yilda C tilini yaratdi va Ken Thompson bilan birga UNIX operatsion tizimini shu tilda qayta yozdi. Bu tarixdagi eng ta'sirchan qaror bo'ldi: shu paytgacha operatsion tizimlar assembler tilida yozilar va bir kompyuterdan boshqasiga ko'chirilmas edi.

C standartlari sekin o'zgaradi - bu uning kuchli tomoni

K&R kitobi

1978-yilda Brian Kernighan va Dennis Ritchie «The C Programming Language» kitobini chiqardi. Uni qisqacha K&R deb atashadi. Kitob atigi 200 sahifadan iborat, lekin butun bir tilni to'liq tasvirlaydi - dasturlash tarixidagi eng ta'sirchan kitoblardan biri.

O'sha kitobdagi birinchi dastur hello, world edi. Bugun ham har bir dasturchi o'z yo'lini shu ikki so'zdan boshlaydi.

C bugun qayerda ishlaydi? #

Soha	Misollar
Operatsion tizimlar	Linux yadrosi, Windows yadrosi, macOS asosi
Ma'lumotlar bazasi	MySQL, SQLite, PostgreSQL, Redis
Dasturlash tillari	Python (CPython), PHP, Ruby, Lua interpretatorlari
Tarmoq dasturlari	Nginx, curl, OpenSSL, Git
O'rnatilgan tizimlar	Mikrokontrollerlar, avtomobil, tibbiy uskuna
Grafika va o'yin	SQLite, SDL, OpenGL drayverlari
Kosmik texnika	Sun'iy yo'ldosh va rover dasturlari

Siz allaqachon C dan foydalanyapsiz

Python'da print("salom") deb yozganingizda, aslida C da yozilgan funksiya ishga tushadi. Telefoningiz, routeringiz, mashinangizning boshqaruv bloki - ularning barchasida C kodi ishlaydi.

C ni o'rganish - bu «yana bir til» o'rganish emas, bu kompyuter qanday ishlashini tushunish.

Nima uchun C ni o'rganish kerak? #

C yuqori darajali til bilan assembler orasidagi ko'prik

Kompyuterni tushunasiz. Xotira nima, stek va uyum (heap) qanday farq qiladi, o'zgaruvchi aslida qayerda yotadi - C buni yashirmaydi.
Boshqa tillar osonlashadi. C dan keyin C++, Java, C#, Go, Rust sintaksisi tanish tuyuladi.
Tezlik. C kodi to'g'ridan-to'g'ri mashina kodiga aylanadi.
Ish imkoniyatlari. O'rnatilgan tizimlar, drayverlar, o'yin dvigatellari, moliyaviy tizimlar - bularda C va C++ hukmron.
Kod hajmi. Butun til atigi 32 ta kalit so'zdan iborat. Python'da 35 ta, Java'da 50 dan ortiq.

C ning kuchli va zaif tomonlari #

Kuchli tomoni	Zaif tomoni
Juda tez ishlaydi	Xotirani o'zingiz boshqarasiz
Kichik hajmli dastur	Xatolik qilish oson (segfault)
Har qanday platformada ishlaydi	Standart kutubxona kichik
Til soddaligicha qolgan	Satrlar bilan ishlash noqulay
Butun dunyoda hujjatlangan	Obyektga yo'naltirilgan emas

C sizni himoya qilmaydi

Python'da ro'yxatning 100-elementiga murojaat qilsangiz, xatolik xabari chiqadi. C da esa dastur begona xotiraga kiradi va hech narsa demaydi - yoki noto'g'ri natija beradi, yoki keyinroq kutilmaganda qulaydi.

Bu qo'rqinchli emas - shunchaki e'tibor talab qiladi. Darslikning 12-14-bo'limlarida bu mavzuni batafsil ko'ramiz.

Birinchi dastur - oldindan ko'rish #

#include <stdio.h>

int main(void) {
    printf("Salom, dunyo!\n");
    return 0;
}

Natija

Salom, dunyo!

Hozircha har bir qatorni tushunish shart emas. Keyingi bo'limda muhitni sozlaymiz va shu dasturni o'z kompyuteringizda ishga tushiramiz.

C va boshqa tillar - bir vazifa #

Bir xil vazifani uch tilda solishtiring: 1 dan 5 gacha sonlar yig'indisi.

#include <stdio.h>

int main(void) {
    int yigindi = 0;

    for (int i = 1; i <= 5; i++) {
        yigindi += i;
    }

    printf("Yig'indi: %d\n", yigindi);
    return 0;
}

Python

yigindi = sum(range(1, 6))
print(f"Yig'indi: {yigindi}")

Nima uchun C uzunroq?

Python bir qatorda qiladigan ishni C da bir necha qator bilan yozamiz. Buning sababi: Python sum() funksiyasi ichida aynan shunday sikl bor - faqat u sizdan yashirilgan va C da yozilgan.

C da hech narsa yashirin emas. Bu ko'proq yozishni talab qiladi, lekin har bir qadam nima qilayotganini aniq bilasiz.

Darslik qanday tuzilgan #

Bo'limlar	Mavzu
1-5	Asoslar: muhit, sintaksis, turlar, kiritish-chiqarish
6-8	Boshqaruv: operatorlar, shartlar, sikllar
9-11	Ma'lumot: massivlar, satrlar, funksiyalar
12-14	Ko'rsatkichlar va xotira - eng muhim qism
15-17	Strukturalar, fayllar, ko'p faylli loyiha
18-20	Standart kutubxona, nosozliklarni tuzatish, amaliy loyiha

12-bo'limga alohida vaqt ajrating

Ko'rsatkichlar (pointers) - C ni qiyin ko'rsatadigan yagona mavzu. Ko'pchilik aynan shu yerda to'xtaydi.

Lekin ular tushunilgach, hamma narsa joyiga tushadi: massivlar nima uchun shunday ishlashi, funksiyaga qanday qilib katta ma'lumot uzatish, dinamik xotira nima uchun kerakligi.

Shoshilmang. O'sha bo'limni ikki marta o'qishga tayyor bo'ling.

Amaliy topshiriq

Kompyuteringizdagi qaysi dasturlar C da yozilganini qidiring.
K&R kitobi haqida ma'lumot toping - u nima uchun mashhur?
Dennis Ritchie va Ken Thompson hayoti bilan tanishing.
Linux yadrosining kod hajmini (qatorlar soni) toping.
C va C++ orasidagi asosiy farqni bir jumlada yozing.
Yuqoridagi C dasturini qog'ozga ko'chirib yozing - har bir belgiga e'tibor bering.
Nima uchun printf da \n kerakligini taxmin qiling.
TIOBE reytingida C hozir nechanchi o'rinda ekanini tekshiring.
O'rnatilgan tizim (embedded) nima ekanini o'rganing.
Nima uchun C ni o'rganmoqchi ekaningizni bir abzatsda yozing.

Xulosa #

C ni 1972-yilda Dennis Ritchie Bell Labs da yaratgan.
UNIX ni C da qayta yozish tilni butun dunyoga tarqatdi.
Bugun operatsion tizimlar, ma'lumotlar bazasi, tarmoq dasturlari va o'rnatilgan tizimlar C da yoziladi.
C - yuqori darajali til bilan assembler orasidagi ko'prik.
Tilda atigi 32 ta kalit so'z bor - o'rganish uchun kam, lekin ularni chuqur bilish kerak.
C sizni xatolardan himoya qilmaydi - nazorat ham, javobgarlik ham sizda.
C ni bilgan odam boshqa har qanday tilni tezroq o'zlashtiradi.

Keyingi bo'limda muhitni sozlaymiz va birinchi dasturni ishga tushiramiz.