Zaxira nusxa va PHP bilan ishlash - SQL va MySQL

Baza qanchalik yaxshi loyihalangan bo'lmasin, zaxira nusxasiz u bir kunlik ish. Bu bo'limda ma'lumotni saqlash va uni ilovadan ishlatishni o'rganamiz.

`mysqldump` bilan zaxira olish #

Terminal

# Bitta baza
mysqldump -u root -p dokon > dokon_zaxira.sql

# Bir nechta baza
mysqldump -u root -p --databases dokon maktab > ikkala.sql

# Barcha bazalar
mysqldump -u root -p --all-databases > hammasi.sql

# Faqat bitta jadval
mysqldump -u root -p dokon mahsulotlar > mahsulotlar.sql

# Faqat tuzilma (ma'lumotsiz)
mysqldump -u root -p --no-data dokon > dokon_tuzilma.sql

# Faqat ma'lumot (tuzilmasiz)
mysqldump -u root -p --no-create-info dokon > dokon_malumot.sql

XAMPP da yo'l

Windows da mysqldump odatda shu yerda:

Natija

C:\xampp\mysql\bin\mysqldump.exe

To'liq yo'l bilan chaqiring yoki C:\xampp\mysql\bin ni PATH ga qo'shing.

Parol yo'q bo'lsa -p ni tashlab keting:

Terminal

mysqldump -u root dokon > dokon_zaxira.sql

Bayroq	Vazifasi
`--no-data`	Faqat `CREATE TABLE`
`--no-create-info`	Faqat `INSERT`
`--routines`	Protsedura va funksiyalarni ham
`--triggers`	Triggerlarni ham (standart yoqilgan)
`--events`	Rejalashtirilgan hodisalarni ham
`--single-transaction`	InnoDB uchun jadvalni bloklamasdan
`--quick`	Katta jadvalni satrma-satr o'qish
`--complete-insert`	Ustun nomlari bilan `INSERT`
`--where="..."`	Faqat mos qatorlar

Terminal

# Ishlab chiqarish uchun to'liq va xavfsiz variant
mysqldump -u root -p \
  --single-transaction --routines --events --triggers \
  --default-character-set=utf8mb4 \
  dokon > dokon_$(date +%F).sql

--single-transaction nima uchun muhim?

Usiz mysqldump jadvallarni bloklaydi - sayt zaxira olinayotgan paytda "muzlab qoladi".

Bu bayroq InnoDB uchun bir zumda suratga oluvchi tranzaksiya ochadi: sayt ishlashda davom etadi, zaxira esa bir vaqt kesimidagi izchil holatni oladi.

Tiklash #

Terminal

# Bazani avval yaratish kerak
mysql -u root -p -e "CREATE DATABASE dokon CHARACTER SET utf8mb4 COLLATE utf8mb4_unicode_ci;"

# Tiklash
mysql -u root -p dokon < dokon_zaxira.sql

# --databases bilan olingan zaxirada CREATE DATABASE bor
mysql -u root -p < ikkala.sql

MySQL ichidan:

SQL

USE dokon;
SOURCE C:/zaxira/dokon_zaxira.sql;

Tiklashni sinab ko'ring

Tekshirilmagan zaxira - zaxira emas.

Har oyda bir marta test serverga tiklab ko'ring:

Terminal

mysql -u root -p -e "CREATE DATABASE dokon_test;"
mysql -u root -p dokon_test < dokon_zaxira.sql
mysql -u root -p dokon_test -e "SELECT COUNT(*) FROM buyurtmalar;"

Ko'p kompaniya zaxirasi buzuq ekanini faqat falokat kunida bilib qolgan.

Avtomatlashtirish #

Yong'in, o'g'irlik va inson xatosidan bir vaqtda himoyalanish

Windows uchun oddiy skript:

BAT

@echo off
set SANA=%date:~-4%-%date:~3,2%-%date:~0,2%
set YOL=C:\zaxira

C:\xampp\mysql\bin\mysqldump.exe -u root --single-transaction ^
  --routines --default-character-set=utf8mb4 ^
  dokon > %YOL%\dokon_%SANA%.sql

echo Zaxira tayyor: %YOL%\dokon_%SANA%.sql

Task Scheduler orqali har kuni ishga tushiring.

Linux uchun:

Terminal

#!/bin/bash
YOL=/var/backups/mysql
SANA=$(date +%F)

mysqldump --single-transaction --routines dokon | gzip > "$YOL/dokon_$SANA.sql.gz"

# 7 kundan eski fayllarni o'chirish
find "$YOL" -name "dokon_*.sql.gz" -mtime +7 -delete

Terminal

# crontab -e - har kuni soat 02:00 da
0 2 * * * /usr/local/bin/zaxira.sh

Migratsiyalar #

Baza tuzilmasi ham kod kabi versiyalanishi kerak.

SQL

-- database/migrations/001_mahsulotlar.sql
CREATE TABLE mahsulotlar (
    id         INT UNSIGNED AUTO_INCREMENT PRIMARY KEY,
    nomi       VARCHAR(150) NOT NULL,
    narx       DECIMAL(12,2) NOT NULL
) ENGINE=InnoDB DEFAULT CHARSET=utf8mb4;

-- database/migrations/002_mahsulot_rasm.sql
ALTER TABLE mahsulotlar ADD COLUMN rasm VARCHAR(255) NULL AFTER nomi;

SQL

-- Qaysi migratsiya bajarilganini yozib boramiz
CREATE TABLE migratsiyalar (
    id         INT UNSIGNED AUTO_INCREMENT PRIMARY KEY,
    fayl       VARCHAR(255) NOT NULL UNIQUE,
    bajarilgan TIMESTAMP DEFAULT CURRENT_TIMESTAMP
) ENGINE=InnoDB;

PHP

<?php
// tools/migrate.php
$pdo = yangi_ulanish();

$bajarilgan = $pdo->query('SELECT fayl FROM migratsiyalar')
                  ->fetchAll(PDO::FETCH_COLUMN);

$fayllar = glob(__DIR__ . '/../database/migrations/*.sql');
sort($fayllar);

foreach ($fayllar as $yol) {
    $nom = basename($yol);

    if (in_array($nom, $bajarilgan, true)) {
        continue;
    }

    echo "Bajarilmoqda: {$nom}\n";
    $pdo->exec(file_get_contents($yol));

    $stmt = $pdo->prepare('INSERT INTO migratsiyalar (fayl) VALUES (?)');
    $stmt->execute([$nom]);
}

echo "Tayyor.\n";

Migratsiya fayllarini o'zgartirmang

Bir marta ishga tushgan migratsiya o'zgarmas bo'lishi kerak. Xato bo'lsa - yangi migratsiya yozing:

SQL

-- 003_narx_turini_tuzatish.sql
ALTER TABLE mahsulotlar MODIFY narx DECIMAL(12,2) NOT NULL;

PHP va PDO #

PHP

<?php
function yangi_ulanish(): PDO
{
    $host   = '127.0.0.1';
    $baza   = 'dokon';
    $kodlash = 'utf8mb4';

    $dsn = "mysql:host={$host};dbname={$baza};charset={$kodlash}";

    return new PDO($dsn, 'dokon_app', getenv('DB_PASSWORD'), [
        PDO::ATTR_ERRMODE            => PDO::ERRMODE_EXCEPTION,
        PDO::ATTR_DEFAULT_FETCH_MODE => PDO::FETCH_ASSOC,
        PDO::ATTR_EMULATE_PREPARES   => false,
    ]);
}

charset=utf8mb4 ni unutmang

DSN da kodlash ko'rsatilmasa, o'zbek harflari (o', g', sh) va emoji ? belgisiga aylanib qolishi mumkin. Bu eng ko'p uchraydigan xato.

O'qish #

PHP

$pdo = yangi_ulanish();

// Barcha qatorlar
$stmt = $pdo->query('SELECT id, nomi, narx FROM mahsulotlar ORDER BY narx DESC');
$mahsulotlar = $stmt->fetchAll();

foreach ($mahsulotlar as $mahsulot) {
    echo "{$mahsulot['nomi']} - {$mahsulot['narx']} so'm\n";
}

// Bitta qator
$stmt = $pdo->prepare('SELECT * FROM mahsulotlar WHERE id = ?');
$stmt->execute([$id]);
$mahsulot = $stmt->fetch();

if ($mahsulot === false) {
    echo "Mahsulot topilmadi.";
}

// Bitta qiymat
$stmt = $pdo->prepare('SELECT COUNT(*) FROM buyurtmalar WHERE mijoz_id = ?');
$stmt->execute([$mijozId]);
$soni = (int) $stmt->fetchColumn();

Yozish #

PHP

// Qo'shish
$stmt = $pdo->prepare(
    'INSERT INTO mahsulotlar (nomi, narx, kategoriya_id) VALUES (?, ?, ?)'
);
$stmt->execute([$nomi, $narx, $kategoriyaId]);

$yangiId = (int) $pdo->lastInsertId();

// O'zgartirish
$stmt = $pdo->prepare('UPDATE mahsulotlar SET narx = ? WHERE id = ?');
$stmt->execute([$yangiNarx, $id]);

echo $stmt->rowCount() . ' qator o\'zgardi';

// O'chirish
$stmt = $pdo->prepare('DELETE FROM mahsulotlar WHERE id = ?');
$stmt->execute([$id]);

`IN` bilan ishlash #

PHP

$idlar = [3, 7, 12, 18];

// Har bir qiymat uchun ? belgisi yasaymiz
$belgilar = implode(',', array_fill(0, count($idlar), '?'));

$stmt = $pdo->prepare("SELECT * FROM mahsulotlar WHERE id IN ({$belgilar})");
$stmt->execute($idlar);
$topilgan = $stmt->fetchAll();

IN (?) bitta qiymat degani

PHP

// XATO - faqat massiv "Array" satriga aylanadi
$stmt = $pdo->prepare('SELECT * FROM mahsulotlar WHERE id IN (?)');
$stmt->execute([$idlar]);

Har bir element uchun alohida ? kerak. Yuqoridagi array_fill usuli buni avtomatlashtiradi.

Massiv bo'sh bo'lsa alohida tekshiring - IN () sintaksis xatosi beradi.

Tranzaksiya #

PHP

$pdo->beginTransaction();

try {
    $stmt = $pdo->prepare(
        'INSERT INTO buyurtmalar (mijoz_id, holat) VALUES (?, ?)'
    );
    $stmt->execute([$mijozId, 'yangi']);
    $buyurtmaId = (int) $pdo->lastInsertId();

    $element = $pdo->prepare(
        'INSERT INTO buyurtma_elementlari (buyurtma_id, mahsulot_id, soni, narx)
         VALUES (?, ?, ?, ?)'
    );
    $zaxira = $pdo->prepare(
        'UPDATE mahsulotlar SET zaxira = zaxira - ? WHERE id = ? AND zaxira >= ?'
    );

    foreach ($savat as $qator) {
        $element->execute([
            $buyurtmaId, $qator['mahsulot_id'], $qator['soni'], $qator['narx'],
        ]);

        $zaxira->execute([$qator['soni'], $qator['mahsulot_id'], $qator['soni']]);

        if ($zaxira->rowCount() === 0) {
            throw new RuntimeException('Omborda yetarli mahsulot yo\'q.');
        }
    }

    $pdo->commit();
} catch (Throwable $xato) {
    $pdo->rollBack();
    error_log($xato->getMessage());
    throw $xato;
}

Ko'p qatorli qo'shish #

PHP

$qatorlar = [
    ['Klaviatura', 250000],
    ['Sichqoncha', 120000],
    ['Monitor',   1800000],
];

$stmt = $pdo->prepare('INSERT INTO mahsulotlar (nomi, narx) VALUES (?, ?)');

$pdo->beginTransaction();
foreach ($qatorlar as [$nomi, $narx]) {
    $stmt->execute([$nomi, $narx]);
}
$pdo->commit();

Tranzaksiya tezlikni oshiradi

Har bir INSERT alohida tranzaksiya bo'lsa, MySQL har safar diskka yozadi. 1000 ta qatorni bitta tranzaksiyada qo'shish 10-50 barobar tezroq.

Sahifalash #

PHP

$sahifa   = max(1, (int) ($_GET['sahifa'] ?? 1));
$chegara  = 20;
$boshlash = ($sahifa - 1) * $chegara;

$stmt = $pdo->prepare(
    'SELECT id, nomi, narx FROM mahsulotlar
     ORDER BY id DESC
     LIMIT :chegara OFFSET :boshlash'
);
$stmt->bindValue(':chegara',  $chegara,  PDO::PARAM_INT);
$stmt->bindValue(':boshlash', $boshlash, PDO::PARAM_INT);
$stmt->execute();

$mahsulotlar = $stmt->fetchAll();
$jami = (int) $pdo->query('SELECT COUNT(*) FROM mahsulotlar')->fetchColumn();
$sahifalarSoni = (int) ceil($jami / $chegara);

LIMIT uchun PARAM_INT shart

ATTR_EMULATE_PREPARES => false bo'lganda LIMIT ? ga satr uzatilsa, MySQL LIMIT '20' deb ko'radi va sintaksis xatosi beradi.

Shuning uchun bindValue(..., PDO::PARAM_INT) ishlatiladi.

Takrorlanuvchi nomlangan parametr

ATTR_EMULATE_PREPARES => false bo'lganda bir nom ikki marta ishlatilishi mumkin emas:

PHP

// XATO: Invalid parameter number
$sql = 'SELECT * FROM mahsulotlar
        WHERE nomi LIKE :qidiruv OR tavsif LIKE :qidiruv';

// TO'G'RI
$sql = 'SELECT * FROM mahsulotlar
        WHERE nomi LIKE :qidiruv1 OR tavsif LIKE :qidiruv2';
$stmt->execute(['qidiruv1' => $matn, 'qidiruv2' => $matn]);

Bu xato aynan shu saytni qurishda ham uchragan.

Xatolarni ushlash #

PHP

try {
    $stmt = $pdo->prepare('INSERT INTO mijozlar (email) VALUES (?)');
    $stmt->execute([$email]);
} catch (PDOException $xato) {
    if ((int) $xato->errorInfo[1] === 1062) {
        echo 'Bu email allaqachon ro\'yxatdan o\'tgan.';
    } else {
        error_log($xato->getMessage());
        echo 'Serverda xatolik yuz berdi.';
    }
}

Kod	Ma'nosi
`1062`	Takrorlanuvchi qiymat (`UNIQUE` buzildi)
`1451`	Bog'liq qatorlar bor, o'chirib bo'lmaydi
`1452`	Tashqi kalit mos kelmadi
`1146`	Jadval mavjud emas
`1054`	Ustun mavjud emas
`1045`	Kirish rad etildi (login/parol)

Oddiy repozitoriy klassi #

PHP

<?php
class MahsulotRepozitoriy
{
    public function __construct(private PDO $pdo) {}

    public function toping(int $id): ?array
    {
        $stmt = $this->pdo->prepare('SELECT * FROM mahsulotlar WHERE id = ?');
        $stmt->execute([$id]);

        return $stmt->fetch() ?: null;
    }

    public function kategoriyaBoyicha(int $kategoriyaId): array
    {
        $stmt = $this->pdo->prepare(
            'SELECT id, nomi, narx FROM mahsulotlar
             WHERE kategoriya_id = ? AND faol = 1
             ORDER BY nomi'
        );
        $stmt->execute([$kategoriyaId]);

        return $stmt->fetchAll();
    }

    public function saqlang(array $malumot): int
    {
        $stmt = $this->pdo->prepare(
            'INSERT INTO mahsulotlar (nomi, narx, kategoriya_id)
             VALUES (:nomi, :narx, :kategoriya_id)'
        );
        $stmt->execute($malumot);

        return (int) $this->pdo->lastInsertId();
    }

    public function ochiring(int $id): bool
    {
        $stmt = $this->pdo->prepare('DELETE FROM mahsulotlar WHERE id = ?');
        $stmt->execute([$id]);

        return $stmt->rowCount() > 0;
    }
}

SQL ni bir joyda saqlang

So'rovlarni sahifalar bo'ylab sochib tashlamang. Har bir jadval uchun bitta repozitoriy klassi yozing - keyin so'rovni optimallashtirish kerak bo'lganda qayerga qarashni bilasiz.

Amaliy topshiriq

kutubxona bazasidan mysqldump bilan zaxira oling.
kutubxona_test bazasini yarating va zaxirani unga tiklang.
Qatorlar sonini ikkala bazada solishtiring.
--no-data bilan faqat tuzilmani saqlang va faylni o'qib ko'ring.
PHP da yangi_ulanish() funksiyasini yozing.
Kitoblarni sahifalab chiqaruvchi skript yozing (har sahifada 10 ta).
Ijara berish amalini tranzaksiya ichida yozing: ijaralar ga qator qo'shing va kitoblar.mavjud ni kamaytiring.
1062 xatosini ushlab, foydalanuvchiga tushunarli xabar chiqaring.

Xulosa #

mysqldump - zaxira olishning asosiy vositasi; --single-transaction bilan sayt to'xtamaydi.
Zaxirani tiklab sinab ko'ring - tekshirilmagani zaxira hisoblanmaydi.
3-2-1 qoidasi: 3 nusxa, 2 xil qurilma, 1 tasi boshqa joyda.
Tuzilma o'zgarishlarini migratsiya fayllari sifatida versiyalang.
PDO da ERRMODE_EXCEPTION, FETCH_ASSOC va EMULATE_PREPARES => false yoqing.
DSN da charset=utf8mb4 bo'lishi shart.
LIMIT uchun bindValue(..., PDO::PARAM_INT) ishlating.
Har bir nomlangan parametr so'rovda bir marta uchrasin.
SQL ni repozitoriy klasslariga jamlang.

Keyingi - yakuniy bo'lim: to'liq amaliy loyiha.

mysqldump bilan zaxira olish #

Tiklash #

Avtomatlashtirish #

Migratsiyalar #

PHP va PDO #

O'qish #

Yozish #

IN bilan ishlash #

Tranzaksiya #

Ko'p qatorli qo'shish #

Sahifalash #

Xatolarni ushlash #

Oddiy repozitoriy klassi #

Xulosa #

Xatolik topdingizmi?

`mysqldump` bilan zaxira olish #

`IN` bilan ishlash #